ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

To‘g‘ri va noto‘g‘ri kasrlar; qo‘shish va ayirish

Darslar 43–44 · 2 ta dars · B.Q. Xaydarov. Matematika 5-sinf, 1–2-qismlar. Qayta ishlangan va to‘ldirilgan uchinchi nashri. Toshkent, 2020
44

Bir xil maxrajli kasrlarni qo‘shish va ayirish

Darslik: 2-qism, 44-dars, 31–34-betlar
MaqsadMaxrajlari bir xil kasrlarni qo‘shish va ayirish; kasrli tenglamalar.
Yangi so‘zlar
qo‘shiluvchi · addendyig‘indi · sumkamayuvchi · minuendayirma · difference
Tushuntirish

Maxrajlari bir xil kasrlarni qo‘shganda suratlar qo‘shiladi, maxraj o‘zgarishsiz qoladi: a/c + b/c = (a + b)/c. Ayirganda kamayuvchining suratidan ayiriluvchining surati ayriladi, maxraj yana o‘zgarmaydi: a/c − b/c = (a − b)/c. Buni tortni bo‘laklarga bo‘lib tushunish oson: 2 ta beshdan bir ulush va yana 1 ta beshdan bir ulush — jami 3 ta beshdan bir ulush. Ulushlarning nomi (maxraj) o‘zgarmaydi, faqat ularning soni o‘zgaradi. Tenglamalarda ham xuddi shunday: noma’lum qo‘shiluvchi = yig‘indi − ma’lum qo‘shiluvchi, noma’lum kamayuvchi = ayirma + ayiriluvchi.

251535
Qismlarni bosib bo‘yang
2/51/5÷ 52/5 + 1/5 = 3/5

2/5 + 1/5 = 2/5 + 1/5 = 3/5

Umumiy maxraj = EKUK(5, 5) = 5

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Avtobus yo‘nalishida 20 ta bekat bor. Avtobus 8 ta bekatdan, so‘ng yana 7 tasidan o‘tdi. Barcha bekatlarning qismi: 8/20 + 7/20 = 15/20. Oldinda qolgan qism: 20/20 − 15/20 = 5/20.

Kim ishlatadi

Muharrir kitob qismlarini rejalashtiradi, hisobchi ulushlarni qo‘shadi, qurilish rahbari bajarilgan va qolgan ish qismlarini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror ishni 10 teng qismga bo‘ling (masalan, 10 betlik o‘qish). Bugun necha qismini bajardingiz va qaysi qismi qoldi? Kasr bilan yozing.

Namunalar
311611911
Qismlarni bosib bo‘yang
3/11 + 6/11 = (3 + 6)/11 = 9/11; 10/11 − 4/11 = (10 − 4)/11 = 6/11.
Tenglama x + 2/9 = 7/9: x = 7/9 − 2/9 = 5/9. Tekshiramiz: 5/9 + 2/9 = 7/9, to‘g‘ri.
Sinfda faoliyat

«Ulush to‘plash»: 12 katakli tasma chizing. 5/12 ni bo‘yang, so‘ng yana 4/12 ni bo‘yang, keyin hosil bo‘lgan 9/12 dan 3/12 ni o‘chiring. Natijani tasmada tekshiring.

Mashq
1
Hisoblang: 7/15 + 6/15.
2
Hisoblang: 17/20 − 9/20.
3
Idishning 3/8 qismi suv, yana 2/8 qismiga sharbat quyildi. Idishning qanchasi to‘ldi?
4
Nima uchun 3/10 + 4/10 = 7/20 deyish xato?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMahalla uchun fartuklarHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →