Hosila yordamida modellashtirish
Hosila qatnashgan tenglama differensial tenglama deyiladi; uning yechimi — tenglamaga qo‘yganda tenglikni to‘g‘ri qiladigan funksiya. Jarayonning o‘zgarish tezligi shu kattalikning o‘ziga proporsional bo‘lsa (bakteriyalar ko‘payishi, radioaktiv yemirilish), y′ = ky tenglama hosil bo‘ladi va uning yechimi y = y₀eᵏᵗ, bunda y₀ = y(0) boshlang‘ich shart. k > 0 da o‘sish, k < 0 da so‘nish ro‘y beradi; yarim yemirilish davri T bo‘lsa, y = y₀ · 2^(−t/T). Sovish jarayonida jism haroratining o‘zgarish tezligi jism va muhit haroratlari farqiga proporsional: T′ = −k(T − Tmuhit), yechimi T = Tmuhit + Ce^(−kt) ko‘rinishida (k > 0). Modelni tuzishda masala shartini «tezlik ~ miqdor» ko‘rinishiga keltirish, proporsionallik koeffitsiyentini bitta ma’lumotdan topish va keyin so‘ralgan paytdagi qiymatni hisoblash kerak. Model faqat idealizatsiya: resurslar cheklangan bo‘lsa, o‘sish eksponensial davom etmaydi.
Maktab hovuzidagi suv o‘tlari har kuni ikki baravar ko‘payib, 0-kuni 1 m² ni egalladi: 7-kunda 2⁷ = 128 m². Hovuz 100 m² bo‘lsa, u 7-kunda to‘ladi, 6-kunda esa 64 m² band, 36 m² bo‘sh edi. Model faqat joy va oziq yetarli bo‘lgan boshida ishlaydi, shundan keyin o‘sish sekinlashadi.
Epidemiologlar kasallik tarqalishining boshlang‘ich bosqichini modellashtiradi, biologlar bakteriyalar sonini bashorat qiladi, bank mutaxassislari foiz bilan o‘sadigan omonatni hisoblaydi.
Qog‘ozda jadval tuzing: har kuni miqdor 2 marta ortadi (1, 2, 4, …). Necha kunda 1000 dan oshishini toping va har kuni 1 ta qo‘shiladigan holat bilan solishtiring.
«Model — haqiqatmi?»: guruhlar «bakteriyalar eksponensial ko‘payadi» modelini muhokama qiladi: 24 soatdan so‘ng nechta bo‘lishi kerak? Bu real emasligini ko‘rsatadigan sabablarni (oziq, joy) yozadi va model qayerda ishlashini aytadi.