ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Taqribiy hisoblashlar va modellashtirish

Darslar 10–11 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
11

Hosila yordamida modellashtirish

Darslik, 1-qism: 62–72-betlar
MaqsadO‘zgarish tezligi funksiyaning o‘ziga proporsional bo‘lgan jarayonlarni (ko‘payish, so‘nish, sovish) y′ = ky differensial tenglama bilan modellashtirish.
Yangi so‘zlar
differensial tenglama · differential equationboshlang‘ich shart · initial conditionyarim yemirilish davri · half-lifeproporsionallik koeffitsiyenti · proportionality coefficient
Tushuntirish

Hosila qatnashgan tenglama differensial tenglama deyiladi; uning yechimi — tenglamaga qo‘yganda tenglikni to‘g‘ri qiladigan funksiya. Jarayonning o‘zgarish tezligi shu kattalikning o‘ziga proporsional bo‘lsa (bakteriyalar ko‘payishi, radioaktiv yemirilish), y′ = ky tenglama hosil bo‘ladi va uning yechimi y = y₀eᵏᵗ, bunda y₀ = y(0) boshlang‘ich shart. k > 0 da o‘sish, k < 0 da so‘nish ro‘y beradi; yarim yemirilish davri T bo‘lsa, y = y₀ · 2^(−t/T). Sovish jarayonida jism haroratining o‘zgarish tezligi jism va muhit haroratlari farqiga proporsional: T′ = −k(T − Tmuhit), yechimi T = Tmuhit + Ce^(−kt) ko‘rinishida (k > 0). Modelni tuzishda masala shartini «tezlik ~ miqdor» ko‘rinishiga keltirish, proporsionallik koeffitsiyentini bitta ma’lumotdan topish va keyin so‘ralgan paytdagi qiymatni hisoblash kerak. Model faqat idealizatsiya: resurslar cheklangan bo‘lsa, o‘sish eksponensial davom etmaydi.

ƒFormula
y′ = ky ⇒ y = y₀ · eᵏᵗ
k > 0 — o‘sish, k < 0 — kamayish.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab hovuzidagi suv o‘tlari har kuni ikki baravar ko‘payib, 0-kuni 1 m² ni egalladi: 7-kunda 2⁷ = 128 m². Hovuz 100 m² bo‘lsa, u 7-kunda to‘ladi, 6-kunda esa 64 m² band, 36 m² bo‘sh edi. Model faqat joy va oziq yetarli bo‘lgan boshida ishlaydi, shundan keyin o‘sish sekinlashadi.

Kim ishlatadi

Epidemiologlar kasallik tarqalishining boshlang‘ich bosqichini modellashtiradi, biologlar bakteriyalar sonini bashorat qiladi, bank mutaxassislari foiz bilan o‘sadigan omonatni hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozda jadval tuzing: har kuni miqdor 2 marta ortadi (1, 2, 4, …). Necha kunda 1000 dan oshishini toping va har kuni 1 ta qo‘shiladigan holat bilan solishtiring.

Namunalar
t, hN3691220004000600080000N = 500 · 2ᵗᐟ³10004000
Bakteriyalar soni N′ = kN qonuniga bo‘ysunadi, N(0) = 500, har 3 soatda ikki barobar ko‘payadi. N(t) = 500 · 2^(t/3). 9 soatdan so‘ng N(9) = 500 · 2³ = 4000. Tekshiruv: N = 500e^(kt), e^(3k) = 2 ⇒ k = (ln 2)/3 ≈ 0,23 soat⁻¹.
t, kunm, g5101520204060800m = 80 · 2⁻ᵗᐟ⁵402010
y = 3e^(2t) funksiya y′ = 2y tenglamani qanoatlantiradi: y′ = 3 · 2e^(2t) = 6e^(2t) = 2y. Radioaktiv modda: massa 80 g, yarim yemirilish davri 5 sutka; 15 sutkadan so‘ng m = 80 · 2^(−15/5) = 80/8 = 10 g.
Sinfda faoliyat

«Model — haqiqatmi?»: guruhlar «bakteriyalar eksponensial ko‘payadi» modelini muhokama qiladi: 24 soatdan so‘ng nechta bo‘lishi kerak? Bu real emasligini ko‘rsatadigan sabablarni (oziq, joy) yozadi va model qayerda ishlashini aytadi.

Mashq
1
y = 5e^(3t) funksiya y′ = 3y tenglamani qanoatlantirishini tekshiring.
2
Aholi soni 2000, har 4 yilda ikki barobar o‘sadi deb faraz qiling. 12 yildan so‘ng taxminiy son nechta?
3
160 mg moddaning yarim yemirilish davri 6 soat. 18 soatdan so‘ng necha mg qoladi?
4
Nima uchun tezligi miqdorning o‘ziga proporsional bo‘lgan jarayon chiziqli emas, eksponensial o‘sadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAksiya e’loni va jamg‘armaHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →