ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Urinma va normal tenglamalari. Masalalar yechish

Darslar 6–7 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
7

Masalalar yechish (hosila)

Darslik, 1-qism: 39–41-betlar
MaqsadHosilaga oid aralash masalalarni (orttirma, hosila qiymati, tezlik, urinma, o‘sish ishorasi) bosqichma-bosqich yechish.
Yangi so‘zlar
funksiya orttirmasi · increment of a functiononiy tezlik · instantaneous velocityhosilaning ishorasi · sign of the derivativeto‘xtash nuqtasi · point of momentary rest
Tushuntirish

Hosilaga oid masalalarni yechishda quyidagi ketma-ketlik qo‘l keladi: 1) masala nimani so‘rayotganini aniqlang (orttirma, hosila qiymati, tezlik, urinma, ishora); 2) funksiyani yozib, kerakli qoidalar bilan hosilasini toping; 3) nuqta qiymatini qo‘ying yoki f′(x) = 0 / f′(x) > 0 ni yeching; 4) javobni masala tilida, o‘lchov birligi bilan yozing. Harakatda s(t) yo‘l bo‘lsa, v(t) = s′(t); v = 0 bo‘lgan paytda nuqta bir lahza to‘xtaydi, v ning ishorasi o‘zgarsa, harakat yo‘nalishi ham o‘zgaradi. Orttirmani hisoblashda f(x₀ + Δx) − f(x₀) ni to‘g‘ridan-to‘g‘ri hisoblang va f′(x₀) · Δx bilan taqqoslang: Δx kichik bo‘lsa, ikkalasi yaqin bo‘ladi. Hosilaning ishorasini tekshirishda ko‘paytuvchilarga ajrating va oraliqlar usulidan foydalaning.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Tepaga otilgan to‘pning balandligi h(t) = 10t − 5t² (m, g ≈ 10 m/s² deb olingan), tezligi esa v(t) = 10 − 10t. v = 0 bo‘lganda t = 1 s va h = 5 m; shu paytda tezlik ishorasi musbatdan manfiyga o‘tadi. Shu sababli to‘p eng yuqori nuqtada «to‘xtab qolgandek» tuyuladi, aslida u yo‘nalishini o‘zgartirmoqda.

Kim ishlatadi

Sport murabbiylari sakrash balandligi va uchish vaqtini tahlil qiladi, muhandislar datchik yozuvlaridan harakat yo‘nalishi o‘zgargan paytni topadi, ma’lumotlar tahlilchilari grafikdagi burilish nuqtalarini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bu dars bir mashq qilish ketma-ketligini o‘rgatadi: nima so‘ralganini aniqlash, hosilani topish, nuqtaga qo‘yish va javobni birlik bilan yozish. Mashq qilib ko‘ring: kundalik gapdagi uchta iborani («tezlik», «to‘xtaydi», «o‘sish tezligi») hosila tilida bir jumla bilan yozing.

Namunalar
ts1234−11234560s = t³ − 6t² + 9tt = 1t = 3
s(t) = t³ − 6t² + 9t (m). v(t) = 3t² − 12t + 9 = 3(t − 1)(t − 3). v = 0 da t = 1 s va t = 3 s. 1 < t < 3 da v < 0 — nuqta orqaga qaytadi, t < 1 va t > 3 da oldinga harakatlanadi. Demak, t = 1 va t = 3 da harakat yo‘nalishi o‘zgaradi.
f(x) = x² − 3x + 1, x₀ = 2, Δx = 0,1. f(2,1) = 4,41 − 6,3 + 1 = −0,89; f(2) = −1; orttirma Δf = 0,11; Δf/Δx = 1,1. Hosila f′(2) = 2 · 2 − 3 = 1. Nisbat 1,1 hosila qiymati 1 ga yaqin, Δx kamaysa yanada yaqinlashadi.
Sinfda faoliyat

«Masala tilidan hosila tiliga»: o‘qituvchi so‘zli masalalarni o‘qiydi («tezlik», «o‘sish tezligi», «grafikka urinma», «qachon to‘xtaydi»). Har bir iborani sinf doskada «hosila yoki hosila bilan bog‘liq shart» ko‘rinishida yozib chiqadi.

Mashq
1
f(x) = 2x² + x uchun x₀ = 1 va Δx = 0,2 da funksiya orttirmasini toping.
2
f(x) = x³ − 12x ning hosilasi musbat bo‘ladigan x qiymatlarini toping.
3
Nuqta s(t) = t² − 8t + 3 (m) qonun bilan harakatlanadi. Qaysi paytda (s) uning tezligi nolga teng?
4
Yuqoridagi harakatda t = 4 s da nuqta to‘xtab qolganmi? Tezlik ishorasi bilan tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktab tomidagi quyosh paneliHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →