ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Konus, kesik konus va bobni takrorlash

Darslar 39–40 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
40

Bobni takrorlashga doir amaliy mashqlar (piramida va konus)

Darslik, 2-qism: 140–145-betlar
MaqsadPiramida va konus bobini takrorlash: ichki va tashqi chizilgan jismlar, o‘xshash jismlar va murakkab shakllarning sirti hamda hajmi.
Yangi so‘zlar
ichki chizilgan piramida · inscribed pyramidtashqi chizilgan konus · circumscribed coneo‘q kesim · axial sectiono‘xshash jismlar · similar solids
Tushuntirish

Bobning asosiy formulalari: piramida V = ⅓ Sasos H, muntazam piramida Syon = ½ P l; konus Syon = πrl, V = ⅓ πr²h; kesik jismlar uchun V = (H/3)(Q₁ + √(Q₁Q₂) + Q₂), bu yerda konusda Q = πr². Piramida konusga ichki chizilgan bo‘lsa, ularning balandliklari bir xil va piramida asosi konus asosiga ichki chizilgan ko‘pburchak (konus radiusi — tashqi aylana radiusi); piramida konusga tashqi chizilgan bo‘lsa, konus asosi ko‘pburchakka ichki chizilgan aylana (radius — ichki aylana radiusi). Teng tomonli o‘q kesimli konusda l = 2r, h = r√3. O‘xshash jismlarda chiziqli o‘lchamlar nisbati k bo‘lsa, yuzlar k², hajmlar k³ nisbatda. Murakkab jismni qismlarga bo‘ling yoki katta jismdan olib tashlangan qismni ayiring; o‘lchov birliklarini mos qilib oling va natijani chizma yoki chegaraviy holat bilan tekshiring.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Konus shaklidagi qopcha ikkinchisidan 10 % balandroq va 10 % kengroq bo‘lsa, o‘xshash jismlar: hajm 1,1³ = 1,331 marta, ya’ni taxminan 33 % ko‘p, sirt yuzasi (material) esa 1,1² = 1,21 marta, ya’ni 21 % ko‘p. Chiziqli o‘lcham k marta o‘zgarsa, yuz k², hajm k³ marta o‘zgaradi.

Kim ishlatadi

Mahsulot dizaynerlari o‘lchamni oshirganda material va sig‘im qanchaga o‘zgarishini hisoblaydi, me’morlar maketdan haqiqiy binoga o‘tadi, biologlar hayvon kattalashganda tana yuzi va hajmi qanday nisbatda o‘zgarishini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Katakli qog‘ozda 2×2 va 4×4 kvadratlarni chizib, ichida nechta 1×1 kvadrat borligini sanang. Keyin 2 sm va 4 sm qirrali kublarda 1 sm li kublar nechtaligini o‘ylab ayting.

Namunalar
3O
Muntazam to‘rtburchakli piramida konusga tashqi chizilgan: konus r = 3, h = 4. Piramida asosi tomoni 2r = 6, Vpiramida = ⅓ · 36 · 4 = 48, Vkonus = ⅓ π · 9 · 4 = 12π. Nisbat Vkonus : Vpiramida = 12π/48 = π/4 ≈ 0,785.
4442√3ABC
Konus o‘q kesimi tomoni 4 bo‘lgan teng tomonli uchburchak. r = 2, l = 4, h = 2√3. Syon = π · 2 · 4 = 8π, Sto‘la = 8π + 4π = 12π, V = ⅓ π · 4 · 2√3 = 8√3π/3.
Sinfda faoliyat

«Formulalar kartasi»: bitta A4 varag‘iga piramida, kesik piramida, konus va kesik konus uchun sirt va hajm formulalarini yozing va har biri yoniga bittadan raqamli misol qo‘shing. Do‘stingiz bilan almashib, bir-birining misollarini tekshiring.

Mashq
1
Konusga ichki chizilgan kvadrat asosli piramida hajmining konus hajmiga nisbati (piramida : konus) qanday?
2
O‘q kesimi tomoni 6 bo‘lgan teng tomonli uchburchak konus hajmini toping.
3
Konus hajmi 54. Asosga parallel tekislik balandlikni uchidan boshlab 1 : 2 nisbatda bo‘ladi. Ajratilgan kichik konus hajmi?
4
Nima uchun piramida konusga ichki chizilgan bo‘lsa, asosdagi ko‘pburchakka tashqi aylana chizish mumkin?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAzizning stendi: qaysi tajriba?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →