ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Qarama-qarshi hodisalar, qo‘shish va ko‘paytirish

Darslar 34–35 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
35

Ehtimolliklarni qo‘shish va ko‘paytirish. Hodisalarning ehtimolligini hisoblash usullari

Darslik, 2-qism: 83–90-betlar
MaqsadEhtimolliklarni qo‘shish, shartli ehtimollik va ko‘paytirish qoidalarini ehtimollik masalalarida qo‘llashni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
shartli ehtimollik · conditional probabilitybog‘liq bo‘lmagan hodisalar · independent eventsqo‘shish qoidasi · addition ruleko‘paytirish qoidasi · multiplication rule
Tushuntirish

Qo‘shish qoidasi: P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(A ∩ B); birgalikda bo‘lmagan hodisalarda oxirgi had nolga teng. B ro‘y berganligi ma’lum bo‘lgandagi A ning ehtimolligi shartli ehtimollik: P(A|B) = P(A ∩ B)/P(B). Bundan ko‘paytirish formulasi P(A ∩ B) = P(B) · P(A|B). Agar P(A|B) = P(A) bo‘lsa, A va B bog‘liq emas va P(AB) = P(A) · P(B); bunda A va B̄, Ā va B̄ ham bog‘liq emas. Idishdan qaytarmasdan olishda har bir keyingi ehtimollik oldingi natijaga bog‘liq: masalan, P(ikkalasi ham oq) = (5/8) · (4/7). Mustaqil hodisalardan hech bo‘lmaganda bittasi ro‘y berishi: P = 1 − (1 − p₁)(1 − p₂)…(1 − pₙ). Birgalikda bo‘lmaslik bilan bog‘liq bo‘lmaslikni aralashtirmang: ikkita musbat ehtimolli bog‘liq bo‘lmagan hodisa ham birga ro‘y berishi mumkin.

ƒFormula
P(A ∪ B) = P(A) + P(B) − P(AB); P(AB) = P(B) · P(A|B)
Bog‘liqsiz hodisalar uchun P(AB) = P(A) · P(B).
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘qituvchi uy vazifasini tekshirish uchun 10 ta qog‘oz parchasidan ikkitasini qaytarmasdan tortadi; ularning 3 tasida «og‘zaki» deb yozilgan. Ikkalasi ham «og‘zaki» bo‘lish ehtimoli 3/10 · 2/9 = 1/15 ≈ 6,7 %. Ikkinchi ehtimol birinchisiga bog‘liq, chunki parcha qaytarilmaydi.

Kim ishlatadi

Sifat nazoratchilari partiyadan qaytarmasdan namuna oladi, shifokorlar test natijasi ma’lum bo‘lganda kasallik ehtimolini qayta baholaydi, o‘yin yaratuvchilari karta tortishning bog‘liq natijalarini hisoblaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kundalik hayotdan uchta P(A|B) ko‘rinishidagi gap yozing: masalan, «osmon bulutli bo‘lsa, yomg‘ir ehtimoli oddiy kundagidan yuqori». Har birida P(A|B) bilan P(A) nega farq qilishini tushuntiring.

Namunalar
SSh0,280,120,180,42
Sinfdagi o‘quvchilarning 40 % i suzishga, 30 % i shaxmatga qatnashadi, 12 % i ikkalasiga. Kamida bittasiga qatnashish: P = 0,4 + 0,3 − 0,12 = 0,58. P(suzish | shaxmat) = 0,12/0,3 = 0,4 = P(suzish), demak bu hodisalar bog‘liq emas. Qopda 5 oq va 3 qora shar; qaytarmasdan ikkita olinadi: P(ikkalasi oq) = 5/8 · 4/7 = 20/56 = 5/14.
Ikki o‘quvchi masalani bir-biridan mustaqil yechadi; yechish ehtimolliklari 0,7 va 0,6. Ikkalasi yechishi: 0,7 · 0,6 = 0,42. Aynan bittasi yechishi: 0,7 · 0,4 + 0,3 · 0,6 = 0,28 + 0,18 = 0,46. Hech bo‘lmaganda bittasi: 1 − 0,3 · 0,4 = 0,88.
Sinfda faoliyat

«Qaytarib va qaytarmay»: qopga 3 ta qizil va 2 ta ko‘k qalam soling. Ikkita qalamni (a) qaytarib, (b) qaytarmay 30 martadan olib, ikkalasi qizil chiqish chastotasini yozing va nazariy ehtimolliklar bilan (3/5)² = 9/25 hamda 3/5 · 2/4 = 3/10 solishtiring.

Mashq
1
A va B bog‘liq emas, P(A) = 0,3, P(B) = 0,5. P(AB) ni toping.
2
A va B birgalikda emas, P(A) = 0,4, P(B) = 0,3. P(A ∪ B) ni toping.
3
Idishda 6 qizil va 4 yashil shar. Qaytarmasdan ikkita olinadi. Ikkalasi yashil bo‘lish ehtimolligi?
4
Nima uchun musbat ehtimolli bog‘liq bo‘lmagan hodisalar birgalikda emas bo‘la olmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSinov testida taxmin qoidasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →