ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Integral tatbiqlari va taqribiy integrallash

Darslar 25–26 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Xaydarov (geometriya). Matematika 11-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. «ZAMIN NASHR» MChJ, Toshkent, 2018
26

Taqribiy integrallash

Darslik, 2-qism: 10–12-betlar
MaqsadTo‘g‘ri to‘rtburchaklar va trapetsiyalar formulalari bilan aniq integralni taqribiy hisoblashni o‘rganish.
Yangi so‘zlar
taqribiy integrallash · approximate integrationbo‘linish qadami · step sizeto‘g‘ri to‘rtburchaklar formulasi · rectangle ruletrapetsiyalar formulasi · trapezoid rule
Tushuntirish

Ko‘p funksiyalarning boshlang‘ich funksiyasini elementar ko‘rinishda yozib bo‘lmaydi, shuning uchun aniq integralni taqribiy hisoblaymiz. [a; b] kesmani n ta teng bo‘lakka bo‘lamiz: h = (b − a)/n, bo‘linish nuqtalari xₖ = a + kh. Chap to‘g‘ri to‘rtburchaklar formulasi: ∫ₐᵇ f dx ≈ h · (y₀ + y₁ + … + yₙ₋₁), o‘ng to‘g‘ri to‘rtburchaklar formulasi: h · (y₁ + … + yₙ), bu yerda yₖ = f(xₖ). O‘rta nuqtalar formulasida har bir bo‘lakning o‘rtasidagi qiymat olinadi. Trapetsiyalar formulasi: ∫ₐᵇ f dx ≈ h · (y₀/2 + y₁ + … + yₙ₋₁ + yₙ/2); u chap va o‘ng yig‘indilarning o‘rtachasiga teng. O‘suvchi funksiya uchun chap yig‘indi kam, o‘ng yig‘indi ko‘p baholaydi; n qancha katta bo‘lsa, aniqlik shuncha yuqori.

ƒFormula
∫ f dx ≈ h · (y₀/2 + y₁ + … + yₙ₋₁ + yₙ/2)
Trapetsiyalar formulasi, h = (b − a)/n.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kanalning ko‘ndalang kesimida chuqurlik har 1 m da o‘lchandi (6 m kenglikda): 0; 0,5; 0,8; 0,9; 0,6; 0,3; 0 m. Trapetsiya qoidasi bo‘yicha yuz 1 · (0 + 0,5 + 0,8 + 0,9 + 0,6 + 0,3 + 0) = 3,1 m². Formula yo‘q egri chiziq uchun ham yuz taxminan shu usulda topiladi, o‘lchovlar qancha zich bo‘lsa, javob shuncha aniq.

Kim ishlatadi

Gidrologlar daryo yoki kanal kesimi yuzidan suv sarfini baholaydi, yo‘l quruvchilar tuproq ishlari hajmini kesimlar bo‘yicha hisoblaydi, ma’lumotlar tahlilchilari jadvalga yozilgan o‘lchovlardan umumiy miqdorni topadi.

Bugun sinab ko‘ring

Qog‘ozga tepalik shaklidagi egri chiziq chizing, uning balandligini har 1 sm da o‘qing va trapetsiya qoidasi bilan yuzini toping. Keyin kataklarni sanab, natijani solishtiring.

Namunalar
xy0,510,510y = x²
∫₀¹ x² dx ni n = 4 da baholaymiz: h = 0,25, y = 0; 0,0625; 0,25; 0,5625; 1. Chap: 0,25 · 0,875 = 0,21875; o‘ng: 0,25 · 1,875 = 0,46875; trapetsiya: o‘rtachasi 0,34375. Aniq qiymat 1/3 ≈ 0,3333, ya’ni trapetsiya xatosi taxminan 0,01.
xy0,511,5224680y = x³
∫₀² x³ dx (aniq 4) ni trapetsiya formulasi bilan n = 4 da hisoblaymiz: h = 0,5; y = 0; 0,125; 1; 3,375; 8. Yig‘indi: 0/2 + 0,125 + 1 + 3,375 + 8/2 = 8,5; natija 0,5 · 8,5 = 4,25. Funksiya qavariq (pastga bukilgan), shuning uchun trapetsiyalar integralni biroz ortiq baholadi.
Sinfda faoliyat

«Jadvaldan integral»: tezlik o‘lchovlari berilgan: t = 0, 1, 2, 3, 4 s da v = 0; 3; 5; 6; 6 m/s. Trapetsiyalar formulasi bilan 4 sekundda o‘tilgan yo‘lni (∫v dt) toping va uni to‘g‘ri to‘rtburchaklar natijasi bilan solishtiring.

Mashq
1
∫₀² x² dx ni n = 2 da chap to‘g‘ri to‘rtburchaklar formulasi bilan toping.
2
∫₀² x² dx ni n = 2 da trapetsiyalar formulasi bilan toping.
3
∫₀³ x dx ni n = 3 da o‘ng to‘g‘ri to‘rtburchaklar formulasi bilan toping.
4
O‘suvchi funksiya uchun chap yig‘indi nima uchun integraldan kichik chiqadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliJasurning birinchi shartnomasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →