ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi10-sinf · 29-hafta

Qisqa tutashuv — eng yaxshi usulmi?

🎯 Missiya: «Batareyani qisqa sim bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulang — qisqa tutashuv 100 % FIK va eng katta quvvat beradi» — rostmi?

Dushanba

AzizSinfdagi videoda yozilgan: «Do‘stlar! Batareyani qisqa, yo‘g‘on sim bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri ulang — qisqa tutashuv eng katta quvvat va 100 % foydali ish koeffitsiyenti beradi. Nega uzun simga energiya sarflash kerak?»
MalikaBahor oyidagi yangi da’vo. Avval videoning tiliga qaraymiz: «Do‘stlar!» — , tinglovchiga murojaat. «Nega uzun simga energiya sarflash kerak?» — , javob kutilmaydi.
ZarinaBular uslubiy vositalar: ular ishontiradi va his uyg‘otadi, lekin dalil emas. Matnni tahlil qilganda avval uslubni, keyin vositaning vazifasini aniqlaymiz.
AnvarKo‘plik shakli ham o‘ynaydi: «Hamma, hamma ishlatadi» kabi umumlashtirish. Videoda esa o‘lchov ham, hisob ham yo‘q.
Birinchi kalit: undalma va ritorik so‘roq ishontiradi, isbotlamaydi.
Ona tili

Qulf 1: Do‘stlar, sinab ko‘ring!

Topshiriq: Ritorik so‘roqdan nima kutiladi?

🔑 Kalit: Video «Do‘stlar!» va ritorik so‘roq bilan ishontiradi, lekin o‘lchov va hisob ko‘rsatmaydi.

ZarinaWe want to report what the video said. When the reporting verb is in the past, the tenses go one step back: Present Simple → Past Simple; can → could; will → would.
Anvar“This hack saves energy,” the presenter said. → The presenter said (that) the hack saved energy. Pronouns change too: I → he or she.
JasurRemember the difference: said that… and told me that… “I can show you the result,” he said → He said he could show us the result.
MalikaUseful e-learning words for our report: online course, platform, download, upload, login, password. Never share a password: it is private.
Ingliz tili

Qulf 2: Reported speech

Topshiriq: “I am watching a lecture,” she said. → She said she ___ a lecture.

Seshanba

AnvarNatijalarni ilovada ko‘rsatamiz. uzun ro‘yxatni ko‘rsatadi, sig‘masa aylantirish yo‘lagi chiqadi; kam joy oladi: o‘ng tomondagi uchburchak bosilganda ro‘yxat ochiladi.
ZarinaIkkalasida ham elementlar da, tanlangan raqam ItemIndex (0 dan; hech narsa bo‘lmasa –1), matni ListBox1.Items. Qo‘shish: ListBox1.Items.Add('Olma'); soni — Items.Count.
Jasur butun son kiritadi: qiymati Value xossasida, StrToInt kerak emas; chegaralari MinValue, MaxValue, qadami Increment. Delphi 7da u Samples bo‘limida.
MalikaAmaliyotda «Juft sonlar»: OnCreate’da for i := 1 to 12 do ListBox1.Items.Add(IntToStr(2 * i)); — ro‘yxatda 12 ta element: 2, 4, …, 24. Yig‘indisi 2 + 4 + … + 24 = 156.
Anvar«Ko‘chirish»: ListBox2.Items.Add(ListBox1.Items); ListBox1.Items.Delete(i); bu yerda i := ListBox1.ItemIndex. «Kun rejasi»: fan ComboBox’dan, daqiqa (10 dan 90 gacha) SpinEdit’dan; 45 + 30 + 25 = 100 daqiqa. Natijani oldindan daftarga yozib qo‘yamiz.
Natijani oldindan hisoblaymiz va keyin tekshiramiz. Videoni ham shunday sinaymiz.
Informatika

Qulf 3: ListBox va ComboBox

Topshiriq: «Juft sonlar» ilovasida ro‘yxatda nechta element bo‘ladi?

JasurElektr simlari fazoda: ikki to‘g‘ri chiziq parallel, agar bir tekislikda yotib, kesishmasa. Nuqta orqali berilgan to‘g‘ri chiziqqa yagona parallel o‘tadi.
Zarina: bir chiziq tekislikda yotsa, ikkinchisi tekislikni birinchisida yotmagan nuqtada kesib o‘tsa, ular ayqash. Ayqash chiziqlar orasidagi burchak — ularga parallel kesishuvchi chiziqlar orasidagi burchak.
AnvarTo‘g‘ri chiziq va tekislik: yotadi, bir nuqtada kesadi yoki umumiy nuqtasi yo‘q — shunda parallel. Alomat: tekislikdan tashqaridagi chiziq, tekislikdagi biror chiziqqa parallel bo‘lsa, tekislikka ham parallel.
MalikaUchburchak ABC: BC ga parallel tekislik AB va AC ni B₁ va C₁ da kesadi: B₁C₁ ∥ BC, B₁C₁ : BC = AB₁ : AB. Agar AB₁ : AB = 2 : 5, BC = 15 bo‘lsa, B₁C₁ = 6.
JasurTekislikka parallel chiziq tekislikdagi har bir chiziqqa parallel emas: ba’zilari unga ayqash. Parallelepipedda to‘rtta diagonal bir nuqtada kesishib, teng ikkiga bo‘linadi.
«O‘xshash» deganda ham tekshiramiz: ko‘rinishi o‘xshash — hamma narsasi bir xil degani emas.
Matematika

Qulf 4: Chiziqlar va tekislik

Topshiriq: AB₁ : AB = 2 : 5 va BC = 15 bo‘lsa, B₁C₁ nimaga teng?

Chorshanba

AnvarVideo da’vosini fizika bilan tekshiramiz. Elektrostatik maydon berk kontur bo‘ylab ish bajarmaydi, shuning uchun manbada ishlaydi: batareyada kimyoviy, generatorda magnit. Ularning birlik zaryadga ishi — : ℰ = A/q, birligi volt.
ZarinaButun zanjir uchun Om qonuni: I = ℰ/(R + r); R — tashqi, r — manbaning i. Qisqichlardagi kuchlanish U = IR = ℰ – Ir.
JasurMisol: ℰ = 1,5 V, r = 0,5 Ω, R = 2,5 Ω. I = 1,5 / 3 = 0,5 A; U = 0,5 · 2,5 = 1,25 V. FIK η = R/(R + r) = 2,5 / 3 ≈ 83 %.
MalikaEndi videodagi holat: R = 0 — . I = ℰ/r = 1,5 / 0,5 = 3 A, bu eng katta tok; U = 0, foydali ish yo‘q: η = 0 va foydali quvvat P = I²R = 0 (u R = r da eng katta). Sim va manba qiziydi, bu juda xavfli.
AnvarR ortgan sari FIK ortadi: R = 9,5 Ω bo‘lsa, η = 9,5 / 10 = 95 %. Demak, video aksini aytadi.
Ikkinchi kalit: qisqa tutashuvda FIK = 0 va tok eng katta — xavfli.
Fizika

Qulf 5: Butun zanjir uchun Om qonuni

Topshiriq: R = 0 bo‘lsa, manbaning FIK nimaga teng?

🔑 Kalit: Qisqa tutashuvda R = 0, kuchlanish 0, FIK 0 %, tok esa eng katta (3 A) — juda xavfli.

JasurKimyoda : gidrolizlanmaydi (glukoza, fruktoza, riboza), disaxaridlar ikkita monosaxarid beradi (saxaroza, maltoza), polisaxaridlar — kraxmal va selluloza.
ZarinaGlukoza C₆H₁₂O₆ — aldegid spirt: CH₂OH–(CHOH)₄–CHO. Fruktoza uning izomeri, keton spirt, shirinroq. Ularni brom suvi bilan farqlash mumkin: glukoza uni rangsizlantiradi, fruktoza — yo‘q.
AnvarAldegid guruhi tufayli «kumush ko‘zgu» va Cu(OH)₂ sinovlari beradi; ko‘p atomli spirt sifatida Cu(OH)₂ ni ko‘k eritmaga aylantiradi. Bunday tajribalar faqat o‘qituvchi nazoratida bajariladi.
Malika: C₆H₁₂O₆ → 2C₂H₅OH + 2CO₂ (fermentlar ta’sirida). O‘simliklarda glukoza fotosintezda hosil bo‘ladi: 6CO₂ + 6H₂O → C₆H₁₂O₆ + 6O₂.
Reaksiya tenglamasida ikki tomondagi atomlar soni teng bo‘lishi kerak: sanash — tekshirish usuli.
Kimyo (Organik kimyo)

Qulf 6: Glukoza

Topshiriq: Glukoza va fruktozani qaysi reaktiv farqlaydi?

Payshanba

ZarinaBiologiyada : kelib chiqishi va tuzilishi bir xil, vazifasi turli: odam qo‘li, kit suzgichi, ko‘rshapalak va qush qanoti — hammasida yelka, tirsak, bilak, kaft va barmoq suyaklari bor. Bu umumiy ajdodni ko‘rsatadi.
Anvar vazifasi o‘xshash, kelib chiqishi boshqa: kapalak va qush qanoti, kaktus tikani (barg) va do‘lana tikani (shox). Ular o‘xshash muhitga moslanish — konvergensiya natijasi.
Jasurlar ajdodlarda to‘liq rivojlangan, hozir kichraygan: kit chanoq suyaklari, odamda dum suyagi va aql tishlari. — ajdod belgisining ba’zi individlarda qaytishi (juda kam uchraydi).
MalikaPaleontologiyada o‘tuvchi shakllar: Arxeopteriks (taxminan 150 mln yil avval) — tishli, uzun dumli, patli: sudralib yuruvchi va qush belgilari. Tiktaalik (375 mln yil avval) — baliq va birinchi quruqlik umurtqalilari orasida.
O‘xshashlik ikki xil bo‘ladi: umumiy manbadan yoki bir xil sharoitdan. Ikki post bir xil gapirsa, ularning manbasini ham so‘raymiz.
Biologiya

Qulf 7: Gomologiya va analogiya

Topshiriq: Kapalak va qush qanotlari qanday organlar?

AnvarGeografiyada Osiyo — eng katta materik, maydoni taxminan 44 mln km², aholisi dunyoning qariyb 60 %, taxminan 48 davlat. Besh subregion: Janubi-g‘arbiy, Janubiy, Sharqiy, Janubi-sharqiy va Markaziy.
ZarinaJanubi-g‘arbiy Osiyo — neft va gazning eng muhim hududlaridan (Fors ko‘rfazi). Janubiy Osiyoda Hind-Gang tekisligi, shimolda Himolay va Qoraqurum; iqlimi li: yozi nam, qishi quruq.
JasurJahon tarixida Xitoy Xalq Respublikasi: 1949-yil 1-oktabrda e’lon qilingan. 1978-yil oxiridan «ochiqlik va islohotlar» siyosati boshlangan.
MalikaIslohotlar: qishloqda oila pudrati, maxsus iqtisodiy zonalar, xorijiy sarmoya.
Anvar«Taxminan» — muhim so‘z: aniq raqam yo‘q bo‘lsa, diapazon va manba aytiladi, taxmin aniq raqam qilib berilmaydi. Osiyodagi «taxminan 48 davlat» ham shunday.
Uchinchi kalit: manba nima deydi? Raqam bo‘lmasa, «hozircha aytib bo‘lmaydi» deyishdan qo‘rqmaymiz.
Geografiya (Amaliy geografiya)Jahon tarixi

Qulf 8: Osiyo va Xitoy

Topshiriq: Aniq raqam noma’lum bo‘lsa, qanday yozamiz?

🔑 Kalit: Aniq raqam yo‘q bo‘lsa, manba va diapazon aytiladi; tekshirilmagan video esa ikkalasini ham bermaydi.

ZarinaDavlat va huquqda: ishga qabul qilinganda shaxsni tasdiqlovchi hujjat (pasport yoki ID-karta), ta’lim yoki malaka hujjati kerak; ortiqcha hujjat talab qilinmaydi. Voyaga yetmagan ota-ona yoki vasiyning roziligini ham ko‘rsatadi.
AnvarShartnoma imzolangach, ish beruvchi chiqaradi, xodim tanishganini imzo bilan tasdiqlaydi; buyruq shartnomaga mos bo‘lishi kerak. Mehnat daftarchasi ma’lumotlari endi elektron tizimda, xodim ham ko‘ra oladi. Shaxsiy ma’lumotlar faqat qonuniy maqsadda ishlatiladi va himoya qilinadi.
JasurO‘zbekiston tarixida: 1946–1991 yillardagi siyosiy hayot. 1977-yil 7-oktabrda qabul qilingan Konstitutsiyaning 6-moddasi KPSS ni jamiyatning yetakchi kuchi deb qayd etgan.
Malika1966-yil 26-aprel zilzilasidan keyin Toshkent qayta qurilgan, 1977-yil noyabrda metroning birinchi bosqichi (9 bekat) ochilgan.
AnvarBiz baho bermaymiz, faqat sana va faktlarni yozamiz.
Hujjat va sana — tekshirish uchun yaxshi kalitlar.
Davlat va huquq asoslariO‘zbekiston tarixi

Qulf 9: Hujjat va tartib

Topshiriq: Voyaga yetmagan ishga kirganda yana nimani ko‘rsatadi?

Juma

ZarinaAdabiyotda O‘tkir Hoshimovning (1941–2013) «Mashaqqatli safar» tarjimayi holi. Muallif 1941-yil 5-avgustda Toshkent yaqinidagi Do‘mbirobod qishlog‘ida tug‘ilgan. Mazmunini aytmaymiz: o‘zimiz o‘qiymiz.
AnvarAtamalar: — hayot yo‘li bayoni, — o‘rta hajmli nasriy asar, — matnni tayyorlovchi, — yaratuvchilik. Muallif 1985–1995 yillarda «Sharq yulduzi» jurnali bosh muharriri bo‘lgan.
JasurRus tilida: M. Yu. Lermontovning «Мцыри» (1839) romantik poemasi — , , , atamalari. N. V. Gogolning «Мёртвые души» (1842) poemasi — va . Mazmunini aytmaymiz.
MalikaGogol 1809-yilda Poltava guberniyasida tug‘ilgan. — yer egasi; «мёртвые души» — o‘lik jonlar ifodasi. Kitoblarni o‘qiymiz, baho bermaymiz.
Kitoblarni sarlavha va muallif bilan eslaymiz, qolganini o‘zimiz o‘qiymiz.
AdabiyotRus tili

Qulf 10: Kitob va muallif

Topshiriq: «Мцыри» muallifi kim?

ZarinaDin tarixi darsi: Konstitutsiya har kimga vijdon erkinligini kafolatlaydi — istalgan dinga e’tiqod qilish yoki hech biriga qilmaslik; diniy qarashlar majburan singdirilmaydi; barcha qonun oldida teng.
Anvar«Vijdon erkinligi va diniy tashkilotlar to‘g‘risida»gi qonun birinchi marta 1991-yilda qabul qilingan, yangi tahrir 1998-yil 1-mayda, yana yangi tahrir 2021-yilda tasdiqlangan.
JasurAsosiy tamoyillar: din davlatdan ajratilgan, ta’lim tizimi dunyoviy, diniy tashkilotlar ro‘yxatdan o‘tgach faoliyat yuritadi, voyaga yetmaganlar o‘z va ota-onasi xohishiga qarshi dinga jalb qilinmaydi.
MalikaBiz dinlarni solishtirmaymiz va e’tiqodni tekshirmaymiz. Faqat qonun matni va sanalarni o‘qiymiz.
Dunyo dinlari tarixi

Qulf 11: Vijdon erkinligi

Topshiriq: Qonunning birinchi qabul qilingan yili qaysi?

MalikaKalitlar: 1) «Do‘stlar!» va ritorik so‘roq ishontiradi, isbotlamaydi; 2) qisqa tutashuvda R = 0, U = 0, FIK 0 % va tok eng katta (3 A) — xavfli; 3) video manba va o‘lchov keltirmaydi, noaniq joyda «hozircha aytib bo‘lmaydi» deymiz.
AnvarHukm: NOTO‘G‘RI va xavfli. FIK = R/(R + r): R ortgan sari ortadi, R = 0 da nolga teng.
ZarinaHisobotga yozamiz: batareyani hech qachon sim bilan qisqa tutashtirmang; savol bo‘lsa, fizika o‘qituvchisidan so‘rang.
JasurAziz, videoni ulashgan sinfdoshingga yumshoq tushuntir, ayblamay.
Rozimiz. Hisobotni chop etamiz.
FizikaMatematika

Qulf 12: Hukm

Topshiriq: Hukmni qaysi kalitlar hal qildi?

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 14 ta fanni birlashtirdi.

MatematikaOna tiliIngliz tiliInformatikaAdabiyotBiologiyaDavlat va huquq asoslariDunyo dinlari tarixiFizikaGeografiya (Amaliy geografiya)Jahon tarixiKimyo (Organik kimyo)O‘zbekiston tarixiRus tili

0 / 15 yulduz

Jamoa hisoboti

Qisqa tutashuv FIK ni oshirmaydi — NOTO‘G‘RI

Da’vo: «Batareyani qisqa sim bilan ulasangiz, 100 % FIK va eng katta quvvat olasiz». Hukm: NOTO‘G‘RI va xavfli. FIK = R/(R + r); R = 0 da u 0 %, kuchlanish 0, tok esa eng katta (misolda 3 A) va sim bilan batareya qiziydi. Video ritorik so‘roq va murojaat bilan ishontiradi, o‘lchov ko‘rsatmaydi. Nima qilish kerak: batareyani hech qachon qisqa tutashtirmang, savol bo‘lsa o‘qituvchidan so‘rang.

— 10-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. Video «Do‘stlar!» va ritorik so‘roq bilan ishontiradi, lekin o‘lchov va hisob ko‘rsatmaydi.
  2. Qisqa tutashuvda R = 0, kuchlanish 0, FIK 0 %, tok esa eng katta (3 A) — juda xavfli.
  3. Aniq raqam yo‘q bo‘lsa, manba va diapazon aytiladi; tekshirilmagan video esa ikkalasini ham bermaydi.

Yulduzli savollar

  1. ℰ = 1,5 V, r = 0,5 Ω, R = 2,5 Ω bo‘lsa, tok nimaga teng?

  2. FIK η = R/(R + r): R ortsa, FIK nima bo‘ladi?

  3. O‘ylab ko‘r: “She said, ‘I am tired.’” uzatma gapda qanday bo‘ladi?

Hikoyadagi darslar