ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Trigonometrik tengsizliklar va grafik almashtirishlar

Darslar 31–32 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
32

Grafiklarni almashtirish

Darslik, 2-qism: 48–50-betlar
Maqsady = f(x) grafigidan siljitish, cho‘zish-siqish va simmetriya yordamida y = m·f(k(x − a)) + b ko‘rinishdagi funksiyalar grafigini hosil qilish.
Yangi so‘zlar
parallel ko‘chirish · translationcho‘zish · stretchsiqish · compressionsimmetriya · reflection
Tushuntirish

y = f(x) grafigidan y = f(x − a) + b grafigi (a; b) vektor bo‘yicha parallel ko‘chirish bilan hosil bo‘ladi: a birlik o‘ngga (a < 0 bo‘lsa chapga), b birlik yuqoriga (b < 0 bo‘lsa pastga). y = −f(x) grafigi y = f(x) ning Ox o‘qiga nisbatan simmetrik akslantirilgani. y = m·f(x) da ordinatalar |m| marta cho‘ziladi (|m| > 1) yoki siqiladi (|m| < 1). y = f(kx) da abssissalar |k| marta siqiladi (|k| > 1) yoki cho‘ziladi (|k| < 1). Bir necha almashtirish ketma-ket bajarilganda tartib muhim: masalan, y = 2 − (x + 3)² ni y = x² dan avval 3 birlik chapga siljitib, Ox ga nisbatan akslantirib, so‘ng 2 birlik yuqoriga ko‘tarib hosil qilamiz. y = sin 2x ning grafigi y = sin x ni Oy o‘qiga qarab ikki marta siqish bilan chiqadi, davri 2π/2 = π.

FunksiyaO‘zgarish
y = f(x − a) + b(a; b) vektorga ko‘chirish
y = −f(x)Ox ga nisbatan akslantirish
y = m·f(x)ordinatalar |m| marta cho‘ziladi
y = f(kx)abssissalar |k| marta siqiladi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ovoz tahrirlash dasturida tovush to‘lqini grafik shaklida ko‘rinadi. Tovushni kuchliroq qilish grafikni vertikal bo‘ylab cho‘zadi (m·f(x)), ovoz tonini ko‘tarish uni gorizontal bo‘ylab siqadi (f(kx)), kechiktirish esa grafikni o‘ngga siljitadi (f(x − a)). Har biri formuladagi alohida son bilan boshqariladi.

Kim ishlatadi

Ovoz va video muharrirlari to‘lqin shaklini shu usullar bilan o‘zgartiradi, animatorlar va o‘yin dasturchilari obyektlarni siljitadi, cho‘zadi va aks ettiradi, signal muhandislari filtrlar yaratadi.

Bugun sinab ko‘ring

Katakli qog‘ozga oddiy shakl (masalan, uycha) nuqtalarning koordinatalari bilan chizing. Barcha y koordinatalarni 2 ga ko‘paytirib yangi shakl chizing, so‘ng barcha x larga 3 qo‘shib uni siljiting; shakl qanday o‘zgarganini ko‘ring.

Namunalar
xy−3−2−112345−11234567890y = x²y = (x − 2)² + 1(2; 1)
y = (x − 2)² + 1: y = x² ning grafigi 2 birlik o‘ngga va 1 birlik yuqoriga siljiydi; uch (0; 0) dan (2; 1) ga o‘tadi.
xy1234812160(1; 4)(2; 14)
f(1) = 4 bo‘lsin. y = 3f(x − 1) + 2 funksiyada x = 2 da y = 3f(1) + 2 = 3 · 4 + 2 = 14: (1; 4) nuqta (2; 14) ga o‘tadi (1 o‘ngga, ordinata 3 marta cho‘zilib, 2 yuqoriga).
Sinfda faoliyat

Millimetrli qog‘ozda y = x² ni chizib, shaffof qog‘ozga ko‘chiring va uni siljitib y = (x − 2)² + 1 ni hosil qiling; so‘ng ikkala grafikni nuqtalar bo‘yicha tekshiring.

Mashq
1
y = f(x − 3) grafigi y = f(x) dan qanday hosil bo‘ladi?
2
y = x² dan y = (x + 2)² − 5 hosil qilindi. Parabola uchi qayerda?
3
f(2) = 5 bo‘lsa, y = 2f(x + 1) − 3 funksiyaning x = 1 dagi qiymatini toping.
4
Nima uchun y = f(x − a) grafigi a > 0 da o‘ngga siljiydi (minus bo‘lsa ham)?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktab yopilishi haqidagi skrinshotHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →