☰ Mundarija · Matematika

Trigonometrik tengsizliklar va grafik almashtirishlar

Darslar 31–32 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
32

Grafiklarni almashtirish

Darslik, 2-qism: 48–50-betlar
Maqsady = f(x) grafigidan siljitish, cho‘zish-siqish va simmetriya yordamida y = m·f(k(x − a)) + b ko‘rinishdagi funksiyalar grafigini hosil qilish.
Yangi so‘zlar
parallel ko‘chirish · translationcho‘zish · stretchsiqish · compressionsimmetriya · reflection
Tushuntirish

y = f(x) grafigidan y = f(x − a) + b grafigi (a; b) vektor bo‘yicha parallel ko‘chirish bilan hosil bo‘ladi: a birlik o‘ngga (a < 0 bo‘lsa chapga), b birlik yuqoriga (b < 0 bo‘lsa pastga). y = −f(x) grafigi y = f(x) ning Ox o‘qiga nisbatan simmetrik akslantirilgani. y = m·f(x) da ordinatalar |m| marta cho‘ziladi (|m| > 1) yoki siqiladi (|m| < 1). y = f(kx) da abssissalar |k| marta siqiladi (|k| > 1) yoki cho‘ziladi (|k| < 1). Bir necha almashtirish ketma-ket bajarilganda tartib muhim: masalan, y = 2 − (x + 3)² ni y = x² dan avval 3 birlik chapga siljitib, Ox ga nisbatan akslantirib, so‘ng 2 birlik yuqoriga ko‘tarib hosil qilamiz. y = sin 2x ning grafigi y = sin x ni Oy o‘qiga qarab ikki marta siqish bilan chiqadi, davri 2π/2 = π.

Namunalar
y = (x − 2)² + 1: y = x² ning grafigi 2 birlik o‘ngga va 1 birlik yuqoriga siljiydi; uch (0; 0) dan (2; 1) ga o‘tadi.
f(1) = 4 bo‘lsin. y = 3f(x − 1) + 2 funksiyada x = 2 da y = 3f(1) + 2 = 3 · 4 + 2 = 14: (1; 4) nuqta (2; 14) ga o‘tadi (1 o‘ngga, ordinata 3 marta cho‘zilib, 2 yuqoriga).
Sinfda faoliyat

Millimetrli qog‘ozda y = x² ni chizib, shaffof qog‘ozga ko‘chiring va uni siljitib y = (x − 2)² + 1 ni hosil qiling; so‘ng ikkala grafikni nuqtalar bo‘yicha tekshiring.

Mashq
1
y = f(x − 3) grafigi y = f(x) dan qanday hosil bo‘ladi?
2
y = x² dan y = (x + 2)² − 5 hosil qilindi. Parabola uchi qayerda?
3
f(2) = 5 bo‘lsa, y = 2f(x + 1) − 3 funksiyaning x = 1 dagi qiymatini toping.
4
Nima uchun y = f(x − a) grafigi a > 0 da o‘ngga siljiydi (minus bo‘lsa ham)?