ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi10-sinf · 2-hafta

Sheva so‘zlari xatomi?

🎯 Missiya: «Sheva so‘zlari — xato, haqiqiy til faqat adabiy til» degan post to‘g‘rimi?

Dushanba

JasurYangi da’vo keldi. Bir blogerning posti: «Sheva so‘zlari — oddiy xatolar. Haqiqiy o‘zbek tili faqat adabiy til». 👀
MalikaOna tili darsida buni o‘tdik. — xalqning butun til boyligi: adabiy til, xalq shevalari, so‘zlashuv unsurlari va jargonlar.
Zarina esa milliy tilning ishlangan, me’yorlashtirilgan yuqori shakli. Hamma imlo, talaffuz, so‘z qo‘llash va grammatika me’yorlariga amal qiladi.
AnvarSheva esa me’yorlardan tashqarida, lekin adabiy tilni boyitishi mumkin. Demak, «xato» deyish noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin.
Postni ikki bo‘lakka ajrataylik: «adabiy til me’yorlarga ega» va «sheva so‘zlari xato». Har birini alohida tekshiramiz.
Ona tili

Qulf 1: Ikkinchi da’vo: shevalar

Topshiriq: Milliy tilga nimalar kiradi?

🔑 Kalit: Milliy til adabiy tilni ham, xalq shevalarini ham o‘z ichiga oladi; adabiy til — uning me’yorlashtirilgan shakli.

ZarinaAdabiyot darsida «Rustamxon» dostonidan parcha o‘qidik. Darslikka ko‘ra, uni 1937-yilda baxshidan yozib olishgan. (Mazmunini aytmayman, kitobdan o‘qing!)
AnvarDemak, doston avlodlar davomida og‘zaki shaklda yashagan, keyin yozma shaklga o‘tgan.
MalikaAdabiy tilning ham ikki shakli bor: og‘zaki (ma’ruza, nutq, suhbat) va yozma (kitob, hujjat, maqola). Qaysini tanlash muloqot maqsadiga bog‘liq.
JasurLekin me’yorlarni mustahkamlashda asosiy rolni yozma shakl o‘ynaydi.
Bu bizning postning birinchi qismini tasdiqlaydi: adabiy tilning me’yorlari bor va ular yozma matnlarda mustahkamlanadi.
Adabiyot

Qulf 2: Og‘zaki va yozma shakl

Topshiriq: Adabiy til me’yorlarini mustahkamlashda qaysi shakl asosiy rol o‘ynaydi?

🔑 Kalit: Adabiy tilning me’yorlari bor va ular asosan yozma shakl orqali mustahkamlanadi — postning bu qismi to‘g‘ri.

AnvarMatematikadagi mantiqni qo‘llaymiz. — rost yoki yolg‘on bo‘ladigan darak gap. «Sheva chiroyli» — fikr, mulohaza emas.
Malikap: «Adabiy tilning me’yorlari bor» — rost (R). q: «Sheva so‘zlari xato» — yolg‘on (Y). Post: p ∧ q, ya’ni .
ZarinaKonyunksiya faqat ikkala qism rost bo‘lgandagina rost. Bizda R va Y, demak p ∧ q — yolg‘on.
JasurInkor-chi? ¬(p ∧ q) ≡ ¬p ∨ ¬q — de Morgan qonuni. Demak, p ∧ q rost bo‘lmasa, qismlardan kamida bittasi yolg‘on — bizda bu q.
Mantiq bizga «yarim to‘g‘ri» holatni aniq ko‘rsatadi: bir qism rost, bir qism yolg‘on.
Matematika

Qulf 3: Mulohaza va mantiq

Topshiriq: p rost, q yolg‘on. p ∧ q ning qiymati qanday?

🔑 Kalit: Konyunksiya (p ∧ q) bitta qismi yolg‘on bo‘lsa, butunlay yolg‘on; shuning uchun «ikki gapli» post to‘liq to‘g‘ri bo‘lolmaydi.

Seshanba

AzizSinfdoshim aytdi: yuqoriga otilgan to‘p eng baland nuqtada to‘xtaydi, shuning uchun u yerda og‘irlik kuchi ham «o‘chadi». To‘g‘rimi?
AnvarExcelda sinaymiz. B1 = 10 (boshlang‘ich tezlik, m/s), B2 = 10 (g). Balandlik: =$B$1*A3-$B$2*A3^2/2, vaqt A ustunida 0 dan 2 s gacha 0,5 qadam bilan.
ZarinaNatija: 0; 3,75; 5; 3,75; 0 metr. «Silliq chiziqli nuqtali» diagramma chizdim — egri chiziq t = 1 s da eng yuqorida.
MalikaTezlik v = 10 − 10t. t = 1 s da v = 0, lekin t = 0,9 s da +1 m/s, t = 1,1 s da −1 m/s. Tezlik har soniyada 10 m/s ga o‘zgaradi — demak, og‘irlik kuchi yuqorida ham ishlayapti.
Demak, Azizning sinfdoshi yarim haq: tezlik nolga teng bo‘ladi, lekin faqat bir lahzaga. Bu yon-tekshiruv; asosiy da’vo — til haqida.
InformatikaFizika

Qulf 4: Aziz grafik chizadi

Topshiriq: v₀ = 10 m/s, g = 10 m/s². t = 0,8 s da balandlik qancha (h = v₀t − gt²/2)?

ZarinaKlubimiz sahifasi inglizcha ham chiqadi. Ingliz tili darsida Passive Voice o‘tdik: be + past participle.
AnvarQachon ishlatamiz? Ish yoki natija muhim bo‘lsa, kim qilgani esa muhim bo‘lmasa: The claim was shared by thousands of people.
MalikaZamonlar: Present — Cotton is grown in many regions. Past — The bridge was built in 1998. Future — The report will be published tomorrow.
JasurModal bilan ham bo‘ladi: The claim must be checked. Menga ayniqsa shu yoqdi — bu bizning shiorimiz!
Bu hisobotning birinchi gapi bo‘lsin: The post was checked by our club.
Ingliz tili

Qulf 5: Hisobot passiv shaklda

Topshiriq: Gapni tuz: so‘zlarni tartib bilan bos.

So‘zlarni tartib bilan bosib, gapni yig‘ing

Theclaimmustbechecked.

Chorshanba

AzizBir sinfdoshim aytdi: tirik organizmlar 98 foiz uglerod ekan. Shundaymi?
ZarinaYo‘q, diqqat bilan o‘qish kerak! Darslikda: C, O, H va N makroelementlari birgalikda taxminan 98 foizni tashkil qiladi. Faqat uglerod emas.
AnvarMikroelementlar esa 0,001 foizdan kam: yod, mis, kobalt, ftor, rux. Masalan, temir gemoglobinda kislorodni tashiydi.
MalikaMolekulyar darajada uglerod muhim, chunki u uzun zanjirlar hosil qiladi. ATF esa hujayraning energiya «valyutasi».
Bu bizning postga ham tegishli: bir to‘g‘ri bo‘lak butun gapni to‘g‘ri qilmaydi.
Biologiya

Qulf 6: «98 foiz» nimani anglatadi?

Topshiriq: Darslikdagi «98 foiz» qaysi elementlarga tegishli?

🔑 Kalit: Raqamni to‘liq o‘qing: «C, O, H, N birgalikda ≈ 98%» faqat uglerod 98% degani emas — bir qism to‘g‘ri bo‘lishi butun gapni to‘g‘ri qilmaydi.

AnvarKimyoda ham shunday: C₂H₆O formulasiga ikki modda to‘g‘ri keladi — etanol va dimetil efir. Formula bir xil, xossalar boshqa.
MalikaBunday moddalar lar, hodisa — izomeriya. Atomlar tartibi (tuzilish) boshqa bo‘lgani uchun xossalar ham boshqa.
ZarinaSo‘zlarda ham shunday: bir xil so‘zlar tartibini o‘zgartirsak, ma’no o‘zgaradi. Hisobotda so‘z tartibini ham tekshirish kerak.
JasurZanjir izomeriyasi: C₄H₁₀ ning ikkita izomeri bor — n-butan va 2-metilpropan; C₅H₁₂ ning uchtasi.
Formula — hali hammasi emas. Xuddi shunday, bitta so‘z — hali ma’no emas.
Kimyo (Organik kimyo)

Qulf 7: Bir xil harflar, boshqa tartib

Topshiriq: C₅H₁₂ ning nechta zanjir izomeri bor?

Payshanba

Sinf rahbariDavlat va huquq darsi: xalqaro huquqni yaratuvchi «jahon hukumati» yo‘q. Davlatlarning o‘zi kelishib me’yorlar yaratadi.
AnvarAsosiy manbalar: xalqaro shartnoma (yozma bitim) va xalqaro odat (uzoq amaliyot, huquqiy majburiy deb tan olingan).
ZarinaDemak, manba — qayerdan kelgan va nima asosida ekanini ko‘rsatish. Biz ham post manbasini so‘raymiz: «sheva so‘zlari xato» deb kim va qaysi qoidaga tayanib aytgan?
MalikaDin tarixi darsida o‘rta asr Markaziy Osiyo olimlari haqida o‘qidik: Xorazmiy, Farobiy, Beruniy, Ibn Sino matematika, astronomiya, tibbiyot va falsafa bilan shug‘ullangan.
Sinf rahbariTarixchilar fikricha, o‘sha davrda ilm va din ko‘p jihatdan bir-birini to‘ldirgan. Bu faqat darslikdagi tarixiy fakt, e’tiqodni baholash emas.
Davlat va huquq asoslariDunyo dinlari tarixi

Qulf 8: Shartnoma va o‘tmish ilmi

Topshiriq: Xalqaro huquqning asosiy manbalari qaysilar?

JasurBugungi tekshiruv uchun yon-post: «Kabisa yili bekorchi, vaqtni ixtiro qilganlar».
ZarinaGeografiyadan: Yer Quyosh atrofida taxminan 365 sutka 6 soatda aylanadi. Yiliga 6 soat ortiqcha.
Anvar4 yilda 4 · 6 = 24 soat — ya’ni bir sutka. Shu sababli har to‘rtinchi yilga 1 kun qo‘shiladi.
MalikaYana: Oy taxminan 384 ming km uzoqlikda, u okeanlarda suv ko‘tarilishi va pasayishini (qalqish) keltirib chiqaradi. Quyosh nuri esa ob-havo va hayotning asosiy energiyasi.
Demak, post noto‘g‘ri: kabisa yili hisobdan kelib chiqadi, tasodifiy ixtiro emas.
Geografiya (Amaliy geografiya)

Qulf 9: Oy, Quyosh va kabisa yili

Topshiriq: Yil uzunligi 365 sutka 6 soat. 4 yilda necha soat ortiqcha yig‘iladi?

AnvarJahon tarixi: 1918–1939-yillarda fan jadal rivojlandi. Insulin 1921–1922 yillarda ajratib olingan, penitsillin 1928-yilda kashf etilgan.
Zarina1927-yilda ovozli kino chiqdi va BBC jamoat korporatsiyasiga aylandi. 1938-yilda uran yadrosining bo‘linishi kashf etilgan.
JasurBir post: «Penitsillin ovozli kinodan oldin kashf etilgan». Tekshiramiz: 1928 va 1927.
Malika1927 < 1928, demak, kino oldin. Post noto‘g‘ri. Sanani muhim voqea bilan emas, aniq manba bilan solishtiramiz.
Va sana yozganda yilni ham, voqeani ham aniq ko‘rsatamiz.
Jahon tarixi

Qulf 10: Qachon kashf etilgan?

Topshiriq: Qaysi biri oldin sodir bo‘lgan?

Juma

AnvarO‘zbekiston tarixi: Petrogradda hokimiyat 1917-yil 24–25 oktabr (eski uslub) kechasi qo‘lga olindi, Xalq Komissarlari Soveti tuzildi.
ZarinaYangi uslubda bu 6–7 noyabr. 25 oktabrga 13 kun qo‘shsak, 38 − 31 = 7 noyabr.
MalikaTurkistonda Sovet hokimiyati kuch bilan o‘rnatildi va mahalliy kuchlar turlicha munosabat bildirdi. Biz faqat darslikdagi faktlarni sanab o‘tamiz.
JasurRus tili darsida antonimlar: «щедрый — жадный», «подниматься — спускаться». Hisobotda «всегда — никогда» kabi so‘zlarga ehtiyot bo‘lamiz.
Chunki «hech qachon» yoki «doim» deb aytgan post uchun bitta misol ham yetadi.
O‘zbekiston tarixiRus tili

Qulf 11: Eski uslub, yangi uslub; antonimlar

Topshiriq: «Подниматься» so‘zining antonimi qaysi?

AnvarKalitlarni yig‘amiz. 🔑1: milliy tilga shevalar ham kiradi. 🔑2: adabiy tilning me’yorlari bor, yozma shakl ularni mustahkamlaydi. 🔑3: p ∧ q da bitta qism yolg‘on bo‘lsa, butun gap rost emas.
ZarinaPost «adabiy til me’yorlarga ega» deydi — bu rost. Lekin «sheva so‘zlari xato» — yolg‘on. NOTO‘G‘RI desak, rost qismni inkor qilgan bo‘lamiz.
MalikaShuning uchun hukm — ADASHTIRADI: rost bo‘lak bilan yolg‘on xulosa yashirilgan.
JasurVa eslatma: sheva «xato» emas, ammo rasmiy hujjat va maktab yozuvida adabiy me’yor kerak.
Kelishdik. Hal qiluvchi kalitlar — 1 va 3. Ikkinchi kalit esa postdagi rost bo‘lakni tushuntiradi.
Ona tiliMatematika

Qulf 12: Hukm: adashtiradi

Topshiriq: Hukmni (ADASHTIRADI) qaysi kalitlar hal qildi?

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 14 ta fanni birlashtirdi.

MatematikaOna tiliIngliz tiliInformatikaAdabiyotBiologiyaDavlat va huquq asoslariDunyo dinlari tarixiFizikaGeografiya (Amaliy geografiya)Jahon tarixiKimyo (Organik kimyo)O‘zbekiston tarixiRus tili

0 / 15 yulduz

Jamoa hisoboti

Sheva so‘zlari xatomi? Hukm: ADASHTIRADI

Da’vo: «Sheva so‘zlari xato, haqiqiy o‘zbek tili faqat adabiy til». Hukm: ADASHTIRADI. Dalillar: 1) milliy til adabiy tilni ham, shevalarni ham o‘z ichiga oladi; 2) adabiy tilning me’yorlari bor — da’voning bu bo‘lagi to‘g‘ri; 3) mantiq: «p ∧ q» da bitta qism yolg‘on bo‘lsa, butun gap rost emas. O‘quvchilar nima qilishi mumkin: gapni qismlarga ajratib, har birini alohida tekshirsin.

— 10-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. Milliy til adabiy tilni ham, xalq shevalarini ham o‘z ichiga oladi; adabiy til — uning me’yorlashtirilgan shakli.
  2. Adabiy tilning me’yorlari bor va ular asosan yozma shakl orqali mustahkamlanadi — postning bu qismi to‘g‘ri.
  3. Konyunksiya (p ∧ q) bitta qismi yolg‘on bo‘lsa, butunlay yolg‘on; shuning uchun «ikki gapli» post to‘liq to‘g‘ri bo‘lolmaydi.
  4. Raqamni to‘liq o‘qing: «C, O, H, N birgalikda ≈ 98%» faqat uglerod 98% degani emas — bir qism to‘g‘ri bo‘lishi butun gapni to‘g‘ri qilmaydi.

Yulduzli savollar

  1. p yolg‘on, q rost. p ∨ q ning qiymati?

  2. Qaysi gap passiv shaklda?

  3. O‘ylab ko‘r: agar post faqat «adabiy tilning me’yorlari bor» deb aytganida, hukm nima bo‘lardi?

Hikoyadagi darslar