Mantiqiy tengkuchlilik. Mantiqiy qonunlar
Murakkab mulohazaning rostlik jadvalini bosqichma-bosqich tuzamiz: avval p va q ning barcha mumkin bo‘lgan qiymat juftlarini (TT, TF, FT, FF) yozamiz, keyin har bir qismning ustunini, oxirida butun ifoda ustunini to‘ldiramiz. Ikki mulohaza uchun jadvalda 4 qator bo‘ladi, uchta mulohaza uchun 2 · 2 · 2 = 8 qator. Barcha qatorlarda rost bo‘ladigan mulohaza tavtologiya yoki mantiqiy qonun deyiladi; masalan, p ∨ ¬p har doim rost. Ikki mulohazaning jadvallaridagi oxirgi ustunlar bir xil bo‘lsa, ular mantiqiy tengkuchli deyiladi va p ≡ q (yoki p ⇔ q) deb yoziladi. Muhim tengkuchliliklar: ¬(p ∧ q) ≡ ¬p ∨ ¬q va ¬(p ∨ q) ≡ ¬p ∧ ¬q — «ikkalasi ham» ning inkori «kamida bittasi emas», «kamida bittasi» ning inkori esa «ikkalasi ham emas».
Bog‘ darvozasidagi lavhada «Velosiped yoki skuter bilan kirish mumkin emas» deb yozilgan. Bu shuni anglatadiki, kiruvchida na velosiped, na skuter bo‘lmasligi kerak: ¬(v ∨ s) ≡ ¬v ∧ ¬s. Faqat skuteri bor odam ham to‘xtatiladi, chunki ikki shartdan bittasi ham yetarli.
Dasturchilar murakkab shartlarni soddalashtirib, xatolarni kamaytiradi, sxemotexniklar bir xil vazifani kamroq elementlar bilan bajaradi, tahrirchilar esa qoidalar matnida bo‘shliq qolmaganini tekshiradi.
Uyda yoki maktabda biror «yoki» bilan yozilgan taqiqni toping (masalan, «darsda telefon yoki quloqchin mumkin emas»). Uni «va» bilan qayta yozing va ikkita misolda ikki yozuv bir xil ma’no berishini tekshiring.
| p | q | p ∨ q | ¬(p ∨ q) | ¬p ∧ ¬q |
|---|---|---|---|---|
| T | T | T | F | F |
| T | F | T | F | F |
| F | T | T | F | F |
| F | F | F | T | T |
Juftlikda: bitta o‘quvchi mulohazani aytadi («Men o‘ngman va ingliz tilini bilaman»), ikkinchisi uning inkorini «yoki» bog‘lovchisi bilan aytadi, so‘ng birga tengkuchlilikni jadval bilan tekshiradi.