ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Mulohazalar va mantiqiy amallar

Darslar 2–3 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
3

Mantiqiy tengkuchlilik. Mantiqiy qonunlar

Darslik, 1-qism: 21–23-betlar
MaqsadMurakkab mulohazaning rostlik jadvalini tuzish; tavtologiya va mantiqiy tengkuchlilikni jadval yordamida isbotlash; ¬(p ∧ q) va ¬(p ∨ q) qonunlarini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
rostlik jadvali · truth tabletavtologiya · tautologymantiqiy qonun · law of logicmantiqiy tengkuchli · logically equivalent
Tushuntirish

Murakkab mulohazaning rostlik jadvalini bosqichma-bosqich tuzamiz: avval p va q ning barcha mumkin bo‘lgan qiymat juftlarini (TT, TF, FT, FF) yozamiz, keyin har bir qismning ustunini, oxirida butun ifoda ustunini to‘ldiramiz. Ikki mulohaza uchun jadvalda 4 qator bo‘ladi, uchta mulohaza uchun 2 · 2 · 2 = 8 qator. Barcha qatorlarda rost bo‘ladigan mulohaza tavtologiya yoki mantiqiy qonun deyiladi; masalan, p ∨ ¬p har doim rost. Ikki mulohazaning jadvallaridagi oxirgi ustunlar bir xil bo‘lsa, ular mantiqiy tengkuchli deyiladi va p ≡ q (yoki p ⇔ q) deb yoziladi. Muhim tengkuchliliklar: ¬(p ∧ q) ≡ ¬p ∨ ¬q va ¬(p ∨ q) ≡ ¬p ∧ ¬q — «ikkalasi ham» ning inkori «kamida bittasi emas», «kamida bittasi» ning inkori esa «ikkalasi ham emas».

ƒFormula
¬(p ∧ q) ≡ ¬p ∨ ¬q; ¬(p ∨ q) ≡ ¬p ∧ ¬q
De Morgan qonunlari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bog‘ darvozasidagi lavhada «Velosiped yoki skuter bilan kirish mumkin emas» deb yozilgan. Bu shuni anglatadiki, kiruvchida na velosiped, na skuter bo‘lmasligi kerak: ¬(v ∨ s) ≡ ¬v ∧ ¬s. Faqat skuteri bor odam ham to‘xtatiladi, chunki ikki shartdan bittasi ham yetarli.

Kim ishlatadi

Dasturchilar murakkab shartlarni soddalashtirib, xatolarni kamaytiradi, sxemotexniklar bir xil vazifani kamroq elementlar bilan bajaradi, tahrirchilar esa qoidalar matnida bo‘shliq qolmaganini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Uyda yoki maktabda biror «yoki» bilan yozilgan taqiqni toping (masalan, «darsda telefon yoki quloqchin mumkin emas»). Uni «va» bilan qayta yozing va ikkita misolda ikki yozuv bir xil ma’no berishini tekshiring.

Namunalar
pqp ∨ q¬(p ∨ q)¬p ∧ ¬q
TTTFF
TFTFF
FTTFF
FFFTT
¬(p ∨ q) va ¬p ∧ ¬q ni solishtiramiz. Qatorlar (p, q) = TT, TF, FT, FF uchun p ∨ q: T, T, T, F, demak ¬(p ∨ q): F, F, F, T. ¬p ∧ ¬q uchun: ¬p = F, F, T, T va ¬q = F, T, F, T, ularning konyunksiyasi F, F, F, T. Ustunlar bir xil, shuning uchun mulohazalar tengkuchli.
01234567
«x > 2 va x < 5» ning inkori: «x ≤ 2 yoki x ≥ 5» (¬(p ∧ q) ≡ ¬p ∨ ¬q). «x < −1 yoki x > 4» ning inkori: «x ≥ −1 va x ≤ 4», ya’ni −1 ≤ x ≤ 4 (¬(p ∨ q) ≡ ¬p ∧ ¬q).
Sinfda faoliyat

Juftlikda: bitta o‘quvchi mulohazani aytadi («Men o‘ngman va ingliz tilini bilaman»), ikkinchisi uning inkorini «yoki» bog‘lovchisi bilan aytadi, so‘ng birga tengkuchlilikni jadval bilan tekshiradi.

Mashq
1
Tavtologiya deb nimaga aytiladi? Misol keltiring.
2
p ∧ ¬p tavtologiyami? Jadval qatorlari bo‘yicha javob bering.
3
Uchta mulohaza p, q, r ning rostlik jadvalida nechta qator bo‘ladi?
4
Nima uchun «ikkalasi ham rost» ning inkori «kamida bittasi yolg‘on» bo‘ladi? ¬(p ∧ q) misolida tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSheva so‘zlari xatomi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →