ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Matematika

Taqribiy yechish va ratsional tengsizliklar

Darslar 13–14 · 2 ta dars · M. A. Mirzaahmedov, Sh. N. Ismailov, A. Q. Amanov (algebra va analiz asoslari), B. Q. Haydarov (geometriya). Matematika 10-sinf, 1- va 2-qismlar, 1-nashr. MChJ «EXTREMUM PRESS», Toshkent, 2017
14

Sodda ratsional tengsizliklar va ularning sistemalari

Darslik, 1-qism: 77–78-betlar
MaqsadRatsional tengsizliklarni oraliqlar usuli bilan yechish va tengsizliklar sistemasining yechimini oraliqlarning umumiy qismi sifatida topish.
Yangi so‘zlar
tengsizlikning yechimi · solution of an inequalityoraliqlar usuli · interval methodtengsizliklar sistemasi · system of inequalitiesumumiy qism · common part
Tushuntirish

x o‘zgaruvchili A(x) > B(x), A(x) < B(x), A(x) ≥ B(x) yoki A(x) ≤ B(x) ko‘rinishdagi munosabatlar tengsizlik, uni to‘g‘ri sonli tengsizlikka aylantiradigan x esa yechim deyiladi. Ratsional tengsizlikda hamma narsani bir tomonga o‘tkazib, P(x)/Q(x) > 0 (yoki <, ≥, ≤) shaklga keltiriladi, surat va maxrajni ko‘paytuvchilarga ajratamiz. Surat va maxrajning nollari sonlar o‘qini oraliqlarga ajratadi; har bir oraliqda ifoda doimiy ishorali, shuning uchun bitta sonni tekshirish yetarli. Juft karrali ko‘paytuvchi (masalan, (x − 2)²) nuqtadan o‘tganda ishorani o‘zgartirmaydi. Maxraj nollari hech qachon yechimga kirmaydi (ular doimo doira bilan chiqarib tashlanadi), surat nollari esa faqat qat’iy bo‘lmagan (≥, ≤) tengsizlikda kiradi. Tengsizliklar sistemasining yechimi har bir tengsizlik yechimining umumiy qismi (kesishmasi) bo‘ladi.

★Esda tuting
Maxrajning nollari yechimga hech qachon kirmaydi; juft karrali ko‘paytuvchi ishorani o‘zgartirmaydi.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sinf futbolkalar buyurtma beradi: tayyorlash uchun bir martalik to‘lov 200 000 so‘m va har bir futbolka uchun 20 000 so‘m (sonlar misol). n ta futbolkada bittasining o‘rtacha narxi (200 000 + 20 000n)/n. Bu narx 30 000 dan oshmasligi uchun 200 000/n ≤ 10 000 bo‘lishi kerak, ya’ni n ≥ 20.

Kim ishlatadi

Kichik biznes egalari zarar ko‘rmaslik uchun kerakli minimal miqdorni topadi, muhandislar o‘lchamlar ruxsat etilgan chegarada qolishini tekshiradi, tashkilotchilar bir kishiga tushadigan xarajatni rejalashtiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabda nusxa ko‘chirishga bir martalik 100 birlik va har bir nusxaga 5 birlik ketadi deb tasavvur qiling. n = 10, 20, 50 uchun bir nusxaning o‘rtacha narxini hisoblang va qaysi n dan boshlab u 10 birlikdan kam bo‘lishini aniqlang.

Namunalar
xy−2−11234−15−10−5510150y = (x+2)(x−1)(x−4)
(x + 2)(x − 1)(4 − x) ≥ 0. 4 − x = −(x − 4) bo‘lgani uchun tengsizlik (x + 2)(x − 1)(x − 4) ≤ 0 ga teng. Nollar −2, 1, 4. x = 5 da ko‘paytma musbat, ishoralar o‘ngdan chapga almashadi: (4; ∞) da +, (1; 4) da −, (−2; 1) da +, (−∞; −2) da −. Manfiy yoki nol joylar: (−∞; −2] ∪ [1; 4].
−4−3−2−10123456
(x² − x − 6)/(x − 1) ≥ 0. Suratni ajratamiz: (x − 3)(x + 2)/(x − 1) ≥ 0. Nollar −2, 3 (kiradi) va 1 (kirmaydi). x = 4 da ifoda musbat: (3; ∞) +, (1; 3) −, (−2; 1) +, (−∞; −2) −. Javob: [−2; 1) ∪ [3; ∞).
Sinfda faoliyat

«Ishora zinapoyasi»: doskada sonlar o‘qiga ildizlar qo‘yiladi, o‘quvchilar navbat bilan har bir oraliqning ishorasini «+» yoki «−» deb yozadi; so‘ng guruhlar tengsizlik belgisini o‘zgartirib, yechimni qayta yozadi.

Mashq
1
Nima uchun maxraj nollari ratsional tengsizlik yechimiga kirmaydi?
2
(x − 5)(x + 1) < 0 ni yeching.
3
(x − 2)/(x + 4) ≤ 0 ni yeching.
4
3x + 1 > 7 va 10 − x > 2 sistemani yeching va nima uchun umumiy qism olinishini tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmi sariq, yarmi yashil?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →