Sodda ratsional tengsizliklar va ularning sistemalari
x o‘zgaruvchili A(x) > B(x), A(x) < B(x), A(x) ≥ B(x) yoki A(x) ≤ B(x) ko‘rinishdagi munosabatlar tengsizlik, uni to‘g‘ri sonli tengsizlikka aylantiradigan x esa yechim deyiladi. Ratsional tengsizlikda hamma narsani bir tomonga o‘tkazib, P(x)/Q(x) > 0 (yoki <, ≥, ≤) shaklga keltiriladi, surat va maxrajni ko‘paytuvchilarga ajratamiz. Surat va maxrajning nollari sonlar o‘qini oraliqlarga ajratadi; har bir oraliqda ifoda doimiy ishorali, shuning uchun bitta sonni tekshirish yetarli. Juft karrali ko‘paytuvchi (masalan, (x − 2)²) nuqtadan o‘tganda ishorani o‘zgartirmaydi. Maxraj nollari hech qachon yechimga kirmaydi (ular doimo doira bilan chiqarib tashlanadi), surat nollari esa faqat qat’iy bo‘lmagan (≥, ≤) tengsizlikda kiradi. Tengsizliklar sistemasining yechimi har bir tengsizlik yechimining umumiy qismi (kesishmasi) bo‘ladi.
Sinf futbolkalar buyurtma beradi: tayyorlash uchun bir martalik to‘lov 200 000 so‘m va har bir futbolka uchun 20 000 so‘m (sonlar misol). n ta futbolkada bittasining o‘rtacha narxi (200 000 + 20 000n)/n. Bu narx 30 000 dan oshmasligi uchun 200 000/n ≤ 10 000 bo‘lishi kerak, ya’ni n ≥ 20.
Kichik biznes egalari zarar ko‘rmaslik uchun kerakli minimal miqdorni topadi, muhandislar o‘lchamlar ruxsat etilgan chegarada qolishini tekshiradi, tashkilotchilar bir kishiga tushadigan xarajatni rejalashtiradi.
Maktabda nusxa ko‘chirishga bir martalik 100 birlik va har bir nusxaga 5 birlik ketadi deb tasavvur qiling. n = 10, 20, 50 uchun bir nusxaning o‘rtacha narxini hisoblang va qaysi n dan boshlab u 10 birlikdan kam bo‘lishini aniqlang.
«Ishora zinapoyasi»: doskada sonlar o‘qiga ildizlar qo‘yiladi, o‘quvchilar navbat bilan har bir oraliqning ishorasini «+» yoki «−» deb yozadi; so‘ng guruhlar tengsizlik belgisini o‘zgartirib, yechimni qayta yozadi.