ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi10-sinf · 31-hafta

Piramida kesimi: yarmi emasmi?

🎯 Missiya: «Piramidani balandlik yarmida asosga parallel kessangiz, kesim yuzi asosning yarmi bo‘ladi» — rostmi?

Dushanba

JasurModel to‘plamlari stendining buklet: «Piramidani balandligining yarmida asosga parallel kessangiz, kesim yuzi asos yuzining yarmiga teng bo‘ladi». Rostmi? 📐
MalikaParallellik masalalari uch qadamda: 1) chizma; 2) tekis shakllarning tanish xossalari (o‘rta chiziq, o‘xshashlik); 3) parallellik alomatini qo‘llash.
AnvarSAB uchburchakda K va L — SA va SB ning o‘rtalari. KL — : KL ∥ AB va KL = AB/2. AB asos tekisligida yotadi, demak KL asosga parallel.
ZarinaAsosga parallel asosga o‘xshash ko‘pburchak; tomonlari mos tomonlarga parallel. Yuzi o‘xshashlik koeffitsiyentining kvadratiga mutanosib.
Demak, «yarmi» degan so‘z biror joyda chalkashishi mumkin. Avval o‘zimiz hisoblaymiz va chizamiz.
Matematika

Qulf 1: Piramida va o‘rta chiziq

Topshiriq: K, L — SA va SB ning o‘rtalari, AB = 12 sm. KL necha sm?

🔑 Kalit: O‘rta chiziq asosga parallel va uning yarmiga teng; parallel kesim asosga o‘xshash, yuzi koeffitsiyent kvadratiga mutanosib.

AnvarPiramidaning ustidan ko‘rinishini dasturda chizamiz. Chizmani Image ga qilamiz: oyna yopilib ochilsa, Form ning o‘ziga chizilgan shakl yo‘qolishi mumkin, Image dagi esa yo‘qolmaydi.
Zarina koordinatasi yuqori chap burchakdan: x — o‘ngga, y — pastga. Asos: Rectangle(10, 10, 90, 90) — 80×80. Kesim: Rectangle(30, 30, 70, 70) — 40×40.
JasurYuzlar: 80·80 = 6400, 40·40 = 1600. 1600 : 6400 = 1 : 4. Yarmi emas, to‘rtdan bir!
Malika chiziq chizadi, ichini bo‘yaydi: Brush.Color := clYellow. RGB(255, 0, 0) — qizil. Ranglar soni 256·256·256 = 16 777 216.
Test ishi qoidasi: avval kutilgan natijani hisoblaymiz (6400 : 1600 = 4), keyin F9 bilan solishtiramiz. Hukm uchun «aynan bittasi» tanlanadi, Memo esa ko‘p qatorli natija uchun.
Informatika

Qulf 2: Chizma va hukm tanlovi

Topshiriq: Faqat bitta variantni tanlash uchun qaysi obyekt mos?

🔑 Kalit: Dasturdagi chizma: asos 80×80 = 6400, kesim 40×40 = 1600 — yuzlar nisbati 1 : 4, 1 : 2 emas.

Seshanba

Sinf rahbariFizika laboratoriyasida o‘lchash odatini mashq qilamiz: bitta o‘lchovga ishonmaymiz, takrorlaymiz va o‘rtacha olamiz. Da’volarni ham shunday tekshiramiz.
AnvarMaqsad: manbaning ℰ va r ini topish. Asboblar: 6 V dan yuqori bo‘lmagan manba, ampermetr, voltmetr, , 10 Ω va 20 Ω qarshiliklar.
ZarinaVoltmetr manba qutblariga parallel, ampermetr tashqi qarshilikka ketma-ket. Zanjirni avval o‘qituvchiga ko‘rsatamiz.
MalikaKalit ochiq: U₀ ≈ ℰ = 4,5 V. Yopdik: I = 0,4 A, U = 4,0 V — darhol ochamiz, manba tugab qolmasin.
Jasurℰ = U + Ir, demak r = (ℰ − U)/I = (4,5 − 4,0)/0,4 = 1,25 Ω. Ikkinchi qarshilikda ≈ 1,24 Ω; o‘rtacha ≈ 1,25 Ω.
Xato manbalari: asbob aniqligi, kontakt qarshiligi, manbaning qizishi. Manbani hech qachon qisqa tutashtirmaymiz.
Fizika

Qulf 3: Manba ichki qarshiligi

Topshiriq: ℰ = 4,5 V, U = 4,0 V, I = 0,4 A. Ichki qarshilik r qancha?

AzizSinfda: «Go‘sht chirisa, pashshalar o‘zi paydo bo‘ladi». Buni qanday tekshirsa bo‘ladi?
Anvar1668-yilda bir olim ba’zi bankalarni ochiq, ba’zilarini doka bilan yopiq qoldirgan. Qurtlar faqat pashsha tuxum qo‘ya oladigan bankalarda chiqqan. Yopiq banka — nazorat.
ZarinaFan tabiiy sabablarni sinab bo‘ladigan farazlar orqali o‘rganadi. Hayotning kelib chiqishi haqidagi e’tiqodga asoslangan qarashlar sinovdan tashqarida, fan ularni baholamaydi va hurmat qiladi.
JasurEvolyutsiya yo‘nalishlari: — soni, tarqalishi, turlari ortishi. — tuzilish darajasini ko‘taradi (to‘rt kamerali yurak); idioadaptatsiya — darajani ko‘tarmay moslashish (himoya rangi).
MalikaBizning modelda ham nazorat bor: asos 8 × 8 = 64 sm², balandlik yarmida kesim 4 × 4 = 16 sm². Ikki marta o‘lchadik — ikkalasida 1/4.
Biologiya

Qulf 4: Nazorat va qog‘oz model

Topshiriq: Pashsha tajribasida doka bilan yopiq banka qanday rol o‘ynagan?

🔑 Kalit: Qog‘oz modeli: asos 8 × 8 = 64 sm², yarim balandlikdagi kesim 4 × 4 = 16 sm² — ikki o‘lchovda ham 1/4.

Chorshanba

JasurBuklet: «Kesim yuzi asos yuzining yarmiga teng», – deb yozgan. Bu — : so‘zma-so‘z keltirilgan.
Zarina«Kim yozgan?» – deb so‘radi Anvar. So‘roq yoki undov bilan tugasa, vergul emas, tire qo‘yiladi. Dialogda har bir qator tire bilan boshlanadi.
Anvarda boshqa gap muallif so‘zlari bilan beriladi: «Buklet kesim yuzi yarmiga teng deydi». Shaxs va payt o‘zgaradi: men – u, ertaga – ertasi kuni; undov tushadi.
MalikaTekshirishda da’voni aynan keltirish kerak: ko‘chirma. Ilmiy hisobotda esa o‘zlashtirma ixcham. Bukletda «mutaxassislar tasdiqlagan» deyilgan, lekin hisob ham, manba ham yo‘q.
Ko‘chirma ekspressivlik beradi, o‘zlashtirma — ixchamlik. Biz ikkalasidan ham foydalanamiz.
Ona tili

Qulf 5: Ko‘chirma va o‘zlashtirma

Topshiriq: «Ertaga» o‘zlashtirma gapda odatda qanday o‘zgaradi?

🔑 Kalit: Bukletdagi «mutaxassislar tasdiqlagan» hisobsiz va manbasiz — bu dalil emas.

ZarinaKlubning saytiga model rasmini qo‘ymoqchimiz. Before sharing a photo, think about who can see it. Be careful with personal information.
AnvarPredloglar: be careful with, protect something from, depend on, be aware of, post on, log in to, be responsible for.
JasurQoidalar: 1) long, unique password; 2) do not send personal information to strangers; 3) do not open suspicious links — it may be phishing; 4) check privacy settings.
Malika5) keep software updated; 6) if something worries you, tell a trusted adult. Be respectful online: do not insult others.
Rasmda maktab nomi va uy manzili ko‘rinmasin. Savol: Are you aware of the privacy settings?
Ingliz tili

Qulf 6: Rasm joylashdan oldin

Topshiriq: Be careful ... personal information.

Payshanba

ZarinaAdabiyot: darslikka ko‘ra «Ikki eshik orasi» romani 1986-yilda yozilgan, yetti qism va qirq yetti bobdan iborat. Bu uning si: asarning qismlarga tuzilishi.
AnvarDarslik yozuvchi urushni va uning g‘ayriinsoniy mohiyatini qoralashini ta’kidlaydi. Biz uchun ibrat: yaxshi matnning tuzilishi bor. Hisobotimizda ham: da’vo, hukm, dalillar, tavsiya.
ZarinaRus tilidan: И. С. Тургенев, «Русский язык» — «стихотворение в прозе». Vositalar: «эпитет» va «обращение».
MalikaMisollar: «золотая осень» — эпитет; «Дорогой друг!» — обращение. Reklamalar raqam o‘rniga epitet ishlatadi: «волшебная, великая пирамида».
Bukletdagi chiroyli sifatlar hisob o‘rnini bosmaydi.
AdabiyotRus tili

Qulf 7: Kompozitsiya va epitet

Topshiriq: «Золотая осень» birikmasida epitet qaysi so‘z?

JasurJiyanim 16 yoshda. Yozgi ish e’loni: «Haftasiga 40 soat, kechki smena ham bor». Shu to‘g‘rimi?
ZarinaDavlat va huquq: umumiy norma haftasiga 40 soatdan oshmaydi. Voyaga yetmaganlar uchun qisqartirilgan: 16–18 yoshda 36 soatgacha, 16 yoshgacha 24 soatgacha.
AnvarVoyaga yetmaganlar kechki ish, qo‘shimcha ish va dam olish kunlari ishga jalb qilinmaydi. Dam olish vaqti: tanaffus, kunlik va haftalik dam, bayramlar, ta’til; asosiy yillik ta’til kamida 21 kalendar kun.
MalikaShartnoma shartlari faqat tomonlar kelishuvi bilan o‘zgaradi. U kelishuv, muddat tugashi, xodimning arizasi yoki qonuniy asos bilan tugaydi; ish beruvchi oldindan ogohlantirishi kerak.
Demak, e’lon 16 yoshli uchun mos emas. Real ish masalasida kattalardan yoki mehnat organlaridan so‘raymiz.
Davlat va huquq asoslari

Qulf 8: Ish vaqti haqida e’lon

Topshiriq: 16–18 yoshli xodim uchun haftalik ish vaqti eng ko‘pi bilan necha soat?

AzizPostda: «Markaziy Osiyoning dengizi yo‘q, shuning uchun savdo yo‘llari ham yo‘q». To‘g‘rimi?
ZarinaGeografiya: Markaziy Osiyoda besh davlat, hech birida okeanga chiqish yo‘q. O‘zbekiston — o‘zi ham, qo‘shnilari ham dengizsiz.
AnvarLekin o‘rni afzallik: Buyuk Ipak yo‘li shu yerdan o‘tgan, bugun ham Yevropa va Osiyoni bog‘laydigan yo‘llar o‘tadi. Salbiy tomoni — tashqi yo‘llarga bog‘liqlik. Post ADASHTIRADI.
JasurJahon tarixidan: Turkiyada 1946-yilda ko‘p partiyaviylik joriy etilgan, 1952-yilda NATOga kirgan. Eron–Iroq urushi 1980-yildan 1988-yilgacha davom etgan.
Sanalarni «darslikka ko‘ra» deb yozamiz. 1946 dan 1952 gacha — 6 yil.
Geografiya (Amaliy geografiya)Jahon tarixi

Qulf 9: Dengizsiz yo‘l bormi?

Topshiriq: Turkiya 1946-yilda ko‘p partiyaviylikka o‘tdi, 1952-yilda NATOga kirdi. Necha yil o‘tgan?

Juma

ZarinaKimyo: uglevodorodning vodorodi –NO₂ nitroguruhga almashsa, (R–NO₂) hosil bo‘ladi: nitrometan CH₃NO₂, nitroetan C₂H₅NO₂.
AnvarNomlash: uglevodorod nomi + «nitro»; tizimli nomda raqam bilan: 1-nitropropan, 2-nitropropan.
JasurNitroetan C₂H₅NO₂ va glitsin H₂N–CH₂–COOH — bir xil formula: sinflararo izomerlar.
MalikaAsosiy xossa — : C₆H₅NO₂ + 3H₂ → C₆H₅NH₂ + 2H₂O. Tekshiruv: har tomonda 6 C, 1 N, 2 O va 11 H. Atomlar soni tengligi — tenglamaning «hisob tekshiruvi».
Nitrobenzol zaharli, ba’zi nitrobirikmalar portlovchi: ular bilan faqat mutaxassislar ishlaydi. Biz faqat formulalarni o‘rganamiz.
Kimyo (Organik kimyo)

Qulf 10: Nitroguruh

Topshiriq: C₆H₅NO₂ + 3H₂ → C₆H₅NH₂ + 2H₂O. Bu qaysi jarayon?

JasurPostda: «Orol dengizi faqat qurg‘oqchilikdan qurigan». Darslik nima deydi?
ZarinaDarslikka ko‘ra, 1960-yillardan sug‘orish kengaygan va Amudaryo bilan Sirdaryo dengizga olib keladigan suv kamaygan; sathi tushgan, sho‘rligi oshgan, baliq kamaygan. Post ADASHTIRADI.
AnvarDarslik raqami: dengiz tubining 40 000 km² dan ortig‘i qurigan. 1 km² = 100 gektar, demak 4 000 000 gektardan ortiq.
Malika1980-yillar oxirida dengiz Kichik (shimoliy) va Katta (janubiy) Orolga bo‘linib ketgan; sharqiy qismi deyarli qurigan, qurigan tubida Orolqum cho‘li paydo bo‘lgan.
Manbani ko‘rsatamiz, raqamni o‘zimiz tekshirib hisoblaymiz. Bir sabab emas, bir nechta sabab — odatda shunday bo‘ladi.
O‘zbekiston tarixi

Qulf 11: Orol: faqat qurg‘oqchilikmi?

Topshiriq: 40 000 km² necha gektar (1 km² = 100 gektar)?

MalikaKalitlar: 1) o‘xshashlik: yuz koeffitsiyent kvadratiga mutanosib; 2) dasturdagi chizma 6400 va 1600; 3) qog‘oz model 64 va 16 sm² (buklet hisob keltirmaydi).
AnvarHukm: NOTO‘G‘RI. Balandlik yarmida k = 1/2, yuz nisbati k² = 1/4. «Yarmi» bo‘lishi uchun k² = 1/2, ya’ni k ≈ 0,71 kerak.
ZarinaXato manbai: uzunlik yarmi bo‘ldi, yuz esa yarmi emas. Uzunlik 2 marta kichiksa, yuz 4 marta kichrayadi.
JasurNima qilish kerak: «yarmi» degan da’voni uzunlik yoki yuz ekanini aniqlab, kvadratga e’tibor bering.
Rozimiz. Hisobotni yozamiz.
Matematika

Qulf 12: Hukm: yuz to‘rtdan bir

Topshiriq: Hukmni qaysi kalitlar hal qildi?

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 13 ta fanni birlashtirdi.

MatematikaOna tiliIngliz tiliInformatikaAdabiyotBiologiyaDavlat va huquq asoslariFizikaGeografiya (Amaliy geografiya)Jahon tarixiKimyo (Organik kimyo)O‘zbekiston tarixiRus tili

0 / 15 yulduz

Jamoa hisoboti

Piramida kesimi yarmi emas, to‘rtdan bir — NOTO‘G‘RI

Da’vo: «Piramidani balandlik yarmida asosga parallel kessangiz, kesim yuzi asosning yarmi bo‘ladi». Hukm: NOTO‘G‘RI. 1) Kesim asosga o‘xshash, yuz nisbati k², k = 1/2 da 1/4. 2) Dasturdagi chizma: 6400 va 1600; qog‘oz model: 64 va 16 sm². 3) Buklet «mutaxassislar» deydi, lekin hisob keltirmaydi. Nima qilish kerak: «yarmi» uzunlikmi yoki yuzmi, so‘rang va kvadratni unutmang.

— 10-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. O‘rta chiziq asosga parallel va uning yarmiga teng; parallel kesim asosga o‘xshash, yuzi koeffitsiyent kvadratiga mutanosib.
  2. Dasturdagi chizma: asos 80×80 = 6400, kesim 40×40 = 1600 — yuzlar nisbati 1 : 4, 1 : 2 emas.
  3. Qog‘oz modeli: asos 8 × 8 = 64 sm², yarim balandlikdagi kesim 4 × 4 = 16 sm² — ikki o‘lchovda ham 1/4.
  4. Bukletdagi «mutaxassislar tasdiqlagan» hisobsiz va manbasiz — bu dalil emas.

Yulduzli savollar

  1. Piramidaning asosga parallel kesimi koeffitsiyenti k bo‘lsa, yuz nisbati?

  2. Ichki qarshilik formulasi qaysi?

  3. O‘ylab ko‘r: kesim yuzi asos yuzining yarmi bo‘lsa, k taxminan nechaga teng?

Hikoyadagi darslar