ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
Hafta hikoyasi10-sinf · 11-hafta

«Yarim mehnat» pandusi

🎯 Missiya: «2 m uzunlikdagi pandus yukni 1 m ko‘tarishda ishni yarmiga kamaytiradi» — rostmi?

Dushanba

AzizMahalla e’lonlar taxtasida reklama: «Pandus — yarim mehnat! Yukni 1 m balandlikka 2 m uzunlikdagi pandus bilan ko‘tarsangiz, ishingiz ikki barobar kam bo‘ladi!» 📢
MalikaYangi hafta, yangi da’vo. Avval matnni o‘qiymiz: «ish» va «kuch» — lar, ilmiy uslubda ular aniq ma’noda ishlatiladi.
ZarinaReklama «yarim mehnat» deydi — bu ibora tasviriy, termin emas. Ilmiy va rasmiy uslubda ba’zi lar tushuncha nomi bo‘lib keladi: «qaror qabul qilmoq», «nazoratga olmoq», «kuchga kirmoq».
Anvar ham bor: pandusni yasagan duradgorlar «randa», «qiya taxta» deydi — bu so‘zlar hunarmandchilikdan.
Birinchi kalit: reklama «mehnat» deganda kuchni nazarda tutyaptimi yoki ishni — aniq emas. Termin sifatida «ish» va «kuch» boshqa-boshqa.
Ona tili

Qulf 1: Pandus reklamasi

Topshiriq: Qaysi biri ilmiy termin?

🔑 Kalit: Reklamadagi «mehnat» aniq termin emas: kuch bilan ishni aralashtiradi.

JasurPandusning balandligi 1 m, uzunligi 2 m. Burchagi necha gradus? Ko‘z bilan «o‘ttiz» deb aytsam, bu isbot emas, shunday emasmi?
ZarinaTo‘g‘ri. «Geometriya» — yunoncha «yer o‘lchash»; planimetriya tekislikdagi shakllarni o‘rganadi. Boshlang‘ich shakllar (nuqta, to‘g‘ri chiziq) ta’rifsiz qabul qilinadi, ularning xossalari — lar isbotsiz, qolganlari sifatida isbotlanadi.
AnvarTeoremada «berilgan» (shart) va «isbotlash kerak» (xulosa) bor. da faqat aksiomalar va avval isbotlangan teoremalar ishlatiladi; «bilinib turibdi» ham yetarli emas.
MalikaTeorema: to‘g‘ri burchakli uchburchakda 30° burchak qarshisidagi katet gipotenuzaning yarmiga teng; teskarisi ham to‘g‘ri. Bizda katet 1 m, gipotenuza 2 m — demak burchak 30°.
Reklamaning shartlari endi aniq: α = 30°. Fizikaga o‘tamiz.
Matematika

Qulf 2: Isbot kerak

Topshiriq: Teoremaning «berilgan» qismi nima deyiladi?

Seshanba

AnvarYuk 20 kg, g ≈ 10 m/s². Uni to‘g‘ri 1 m ko‘tarsak, A = mgh = 200 J.
ZarinaPandusda, ishqalanishsiz, kuch F = mg·h/l = 200 · 0,5 = 100 N, yo‘l 2 m, ish 100 · 2 = 200 J. Xuddi shunday!
JasurQiya tekislik kuchda yutuq beradi, ishda emas — mexanikaning «oltin qoidasi». Og‘irlik kuchi — : ishi yo‘lga emas, balandliklar farqiga bog‘liq.
MalikaEnergiya yo‘qolmaydi va paydo bo‘lmaydi, faqat shaklini o‘zgartiradi. Ishqalanish bor bo‘lsa, η = Aₙ/A · 100 % < 100 %.
Ikkinchi kalit: kuch yarmiga kamayadi, yo‘l ikki marta uzayadi, ish bir xil. «Yarim ish» — noto‘g‘ri.
Fizika

Qulf 3: Ish va energiya

Topshiriq: Ishqalanishsiz 20 kg yukni pandusda 1 m balandlikka ko‘tarishdagi ish necha J? (g ≈ 10 m/s²)

🔑 Kalit: Ishqalanishsiz pandusda kuch 100 N (yarmi), yo‘l 2 m, ish 200 J — to‘g‘ri ko‘targandagi ish bilan bir xil.

JasurInglizcha: Don’t put off the check! Let’s work out the answer today.
AnvarI’ll get on with the calculation. I think it will turn out that the force is smaller but the work is not.
ZarinaEslab qoling: put off = delay, work out = solve, turn out = end in a certain way, get on with = continue a task, look forward to + -ing.
AzizI’m looking forward to seeing the lab tomorrow!
MalikaGood. And success doesn’t depend on IQ alone: patience, practice and learning from mistakes matter too.
Ingliz tili

Qulf 4: More phrasal verbs

Topshiriq: To‘ldiring: “I look forward to ___ the lab.”

Chorshanba

AnvarLaboratoriya: taxta uzunligi l = 0,50 m, balandligi h = 0,20 m, blok og‘irligi P = 4,0 N. bilan bir tekis tortdik: F = 1,9 N.
Zarina Aₙ = P·h = 0,8 J; A = F·l = 0,95 J; η = 0,8/0,95 · 100 % ≈ 84 %. To‘la ish foydalidan katta — ishqalanish.
Jasurh = 0,30 m da F = 2,6 N: Aₙ = 1,2 J, A = 1,3 J, η ≈ 92 %. Burchak kattalashsa ishqalanish ulushi kamayadi. Xavfsizlik: mahkam, barmoq blok bilan taxta orasida bo‘lmasin.
MalikaNatijalarni klubning ga yozamiz: «Tekshiruvlar» jadvali — raqam, da’vo, hukm, sana. da jadvallar kalit qiymat bilan bog‘lanadi.
AnvarExcel hisobga qulay, ammo ko‘p jadval va ko‘p foydalanuvchi — ishi: qidirish, , . So‘rov tili — . Ism-familiya yozmaymiz: shaxsiy ma’lumot qonun va parol bilan himoyalanadi.
FizikaInformatika

Qulf 5: Laboratoriya va ombor

Topshiriq: Jadvallar kalit qiymatlar bilan bog‘lanadigan model qaysi?

🔑 Kalit: Laboratoriyada: Aₙ = 0,8 J, A = 0,95 J, η ≈ 84 %; to‘la ish foydalidan katta, ya’ni ish yarmiga kamaymadi.

JasurBiologiyada Mendel ikki belgi bo‘yicha chatishtirgan: sariq-silliq (AABB) × yashil-ajin (aabb). F1 hammasi sariq-silliq AaBb.
ZarinaF2 da 9 : 3 : 3 : 1: 9 sariq-silliq, 3 sariq-ajin, 3 yashil-silliq, 1 yashil-ajin. Jami 16 kombinatsiya — . Har belgi alohida 3 : 1.
AnvarUchinchi qonun — — faqat genlar turli xromosomalarda bo‘lsa to‘g‘ri. Bir xromosomadagi genlar da irsiylanadi.
MalikaDrozofila pashshasidagi tajribalar buni isbotladi (2n = 8, demak 4 ta birikish guruhi). Profazada guruhni buzadi; krossover gametalar 1 % bo‘lsa, genlar orasi 1 morganida.
Har qonunning sharti bor. Reklama esa «yarim mehnat» deydi-yu, shartlarini aytmaydi.
Biologiya

Qulf 6: Qonunning sharti

Topshiriq: 9 : 3 : 3 : 1 da yashil-ajin 16 ning nechtasi?

🔑 Kalit: Fan qonunlarining sharti bor (Mendelning 3-qonuni — genlar turli xromosomada); reklama shartlarni aytmaydi.

ZarinaAlkenlarda uch xil izomeriya: zanjir (buten-1 va 2-metilpropen), (buten-1 va buten-2) va geometrik.
JasurQo‘shbog‘ atrofida aylanish yo‘q: o‘rinbosarlar bir tomonda — , qarama-qarshi tomonda — trans. Sis- va trans-buten-2 turli moddalar.
AnvarOlinishi (darslikdagi tenglamalar, tajriba faqat o‘qituvchi bilan): C₂H₅OH → C₂H₄ + H₂O (); C₃H₇Cl + KOH → C₃H₆ + KCl + H₂O ().
Formula bir xil bo‘lsa-yu, modda boshqa: ko‘rinishi o‘xshash narsa bir xil emas. «Yarim ish» ham «yarim kuch»ga o‘xshaydi, ammo bir xil emas.
Kimyo (Organik kimyo)

Qulf 7: Bir xil formula

Topshiriq: Buten-1 va buten-2 qanday izomerlar?

Payshanba

MalikaJahon tarixi, 1918–1939. Italiyada 1919-yil martda fashistik harakat tuzildi; 1922-yil oktyabrdagi dan so‘ng qirol 31 oktyabrda hukumat rahbarligiga tayinladi. 1925-yildan ochiq diktatura: muxolif partiyalar va erkin matbuot cheklandi.
AnvarIspaniyada 1931-yilda respublika e’lon qilindi, 1936-yil fevralda Xalq fronti saylovda yutdi; 17–18 iyulda generallar to‘ntarishi bilan boshlandi va 1939-yil 1-aprelda tugadi.
ZarinaMatbuot erkin bo‘lmasa, da’volarni tekshirish qiyin. Biz hech kimni baholamaymiz, faqat darslikdagi sana va faktlarni aytamiz.
JasurO‘zbekiston tarixi: 1924-yil 12-iyunda Markaziy Osiyoni haqida qaror, 27-oktyabrda SSSR MIK sessiyasi tasdiqladi. Turkiston, Buxoro va Xorazm respublikalari o‘rnida O‘zbekiston SSR va Turkmaniston SSR tuzildi.
MalikaDarslik e’lon qilingan sababni ham, tanqidiy fikrni ham beradi: bir tomondan millatlararo ziddiyatlarni tugatish va har bir xalqqa o‘z respublikasini berish; ikkinchi tomondan, chegara til va millat asosida o‘tkazilgani, suv-sug‘orish aloqalariga esa kam e’tibor berilgani.
Yana bir qoida: yaxshi manba sana, sabab va turli qarashlarni ko‘rsatadi. Reklama esa bitta jumla.
Jahon tarixiO‘zbekiston tarixi

Qulf 8: Sana va sabab

Topshiriq: SSSR MIK sessiyasi chegaralanishni qachon tasdiqladi?

🔑 Kalit: Yaxshi manba sana, sabab va turli qarashlarni beradi; reklama — bitta jumla, manbasiz va shartlarsiz.

ZarinaAdabiyotda Navoiy qit’alari. g‘azalga yaqin, ammo birinchi baytda qofiya erkin: b : a, d : a… Eng kami ikki bayt; mavzusi falsafiy, ijtimoiy, axloqiy. Sarlavhalardan: «Saxo va buxl», «Jahon ahli bevafodur». Mazmunini aytmaymiz.
AnvarUsullar: — bitta so‘zni misralarda ataylab takrorlash; — talaffuzi o‘xshash so‘zlar o‘yini. Qit’alarda ham tasvirlanadi.
JasurRus tilida ot yasalishi: «строить → строитель → строительство». Shaxs nomi -тель, -щик/-чик, -ист; ayol: «водитель — водительница», «лётчик — лётчица», «турист — туристка».
MalikaHarakat nomi -ени(е), -ани(е), -ств(о): «сохранение». Sifat nomi -ость, -от(а): «честность», «чистота». bilan hosil bo‘ladi.
Klub shiori: «Честность и проверка!»
AdabiyotRus tili

Qulf 9: Qit’a va yasama so‘z

Topshiriq: «Честный» sifatidan yasalgan ot qaysi?

JasurReklama suratida karer: yuk ko‘tarish pandusi. Geografiyada — inson xo‘jalik faoliyati o‘zgartirgan geotizim. Sinflari: qishloq xo‘jaligi, sanoat, yo‘l, o‘rmon, suv, rekreatsion, aholi punktlari…
ZarinaDaraja bo‘yicha ham: shartli o‘zgarmagan, kuchsiz o‘zgargan, kuchli o‘zgargan va — ilmiy va oqilona o‘zgartirilgan; O‘zbekiston vohalari misol. Karer, chiqindixona — : tiklash qimmat.
AnvarKarer qoidalarini kim belgilaydi? davlat boshqaruvi munosabatlarini tartibga soladi. Prinsiplari: qonuniylik, qonun oldida tenglik, demokratiya, insonparvarlik, adolat.
MalikaMahalliy ijro hokimiyatini hokim boshchiligidagi amalga oshiradi. Mahalla fuqarolar yig‘ini davlat organi emas — . 2018-yilgi qonun murojaatlar qanday ko‘rilishini belgilaydi.
Reklamani olib tashlash bizning ishimiz emas: hukmni e’lon egasiga va mahalla yig‘iniga yetkazamiz.
Geografiya (Amaliy geografiya)Davlat va huquq asoslari

Qulf 10: Karer kimniki?

Topshiriq: Mahalla fuqarolar yig‘ini nima?

Juma

MalikaKalitlar: 1) «mehnat» aniq termin emas; 2) A = F·s: kuch yarmi, yo‘l ikki baravar — ish bir xil; 3) laboratoriyada ishqalanish tufayli A = 0,95 J > Aₙ = 0,8 J, η ≈ 84 %; 4) reklama shartlarni aytmaydi.
AnvarYa’ni «kuch yarmi» — haqiqat, «ish yarmi» — yolg‘on. Aralash bo‘lgani uchun hukm: ADASHTIRADI.
ZarinaPandus foydali: og‘ir yukni kichik kuch bilan ko‘taramiz. Faqat «yarim mehnat» deb bo‘lmaydi.
JasurHisobotni mahalla yig‘ini va kattalar orqali e’lon egasiga yetkazamiz — yumshoq tilda, manba bilan.
Rozimiz. Hal qiluvchi kalitlar — 2 va 3. Hisobotni yozamiz.
FizikaMatematika

Qulf 11: Hukm

Topshiriq: Hukmni qaysi kalitlar hal qildi?

Bir haftani bir hikoyada takrorlading!

Bu hikoya 13 ta fanni birlashtirdi.

MatematikaOna tiliIngliz tiliInformatikaAdabiyotBiologiyaDavlat va huquq asoslariFizikaGeografiya (Amaliy geografiya)Jahon tarixiKimyo (Organik kimyo)O‘zbekiston tarixiRus tili

0 / 14 yulduz

Jamoa hisoboti

Pandus kuchni kamaytiradi, ishni emas — ADASHTIRADI

Da’vo: «2 m pandus ishni yarmiga kamaytiradi». Hukm: ADASHTIRADI. Burchak 30°, ishqalanishsiz kuch 100 N (yarmi), ammo yo‘l 2 m va ish 200 J — to‘g‘ri ko‘targandek. Laboratoriyada ishqalanish tufayli to‘la ish (0,95 J) foydalidan (0,8 J) katta, η ≈ 84 %. Reklama kuch bilan ishni aralashtiradi va shartlarni aytmaydi. O‘quvchilar nima qilishi mumkin: «yarmi» nimaning yarmi ekanini so‘rasin.

— 10-B jamoa

Topilgan kalitlar

  1. Reklamadagi «mehnat» aniq termin emas: kuch bilan ishni aralashtiradi.
  2. Ishqalanishsiz pandusda kuch 100 N (yarmi), yo‘l 2 m, ish 200 J — to‘g‘ri ko‘targandagi ish bilan bir xil.
  3. Laboratoriyada: Aₙ = 0,8 J, A = 0,95 J, η ≈ 84 %; to‘la ish foydalidan katta, ya’ni ish yarmiga kamaymadi.
  4. Fan qonunlarining sharti bor (Mendelning 3-qonuni — genlar turli xromosomada); reklama shartlarni aytmaydi.
  5. Yaxshi manba sana, sabab va turli qarashlarni beradi; reklama — bitta jumla, manbasiz va shartlarsiz.

Yulduzli savollar

  1. l = 2h bo‘lganda ishqalanishsiz pandus kuchni qanday o‘zgartiradi?

  2. Mendelning 3-qonunida F2 da fenotip nisbati qanday?

  3. O‘ylab ko‘r: reklama «kuch ikki marta kam» desa, qachon u TO‘G‘RI bo‘lardi?

Hikoyadagi darslar