☰ Mundarija · Fizika

Yarimo‘tkazgichli asboblar

Darslar 44–45 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
45

Laboratoriya ishi: yarimo‘tkazgichli diodning volt-amper xarakteristikasini o‘rganish

Darslik: 166–167-betlar
MaqsadYarimo‘tkazgichli diodning volt-amper xarakteristikasini o‘lchash tartibini, grafigini va to‘g‘ri hamda teskari ulanishdagi farqni bilish.
Yangi so‘zlar
volt-amper xarakteristika · current–voltage characteristicto‘g‘ri ulanish · forward biasteskari ulanish · reverse biasreostat · rheostat
Tushuntirish

Ishning maqsadi – diodning I(U) bog‘lanishini o‘rganish. Asboblar: diod, past kuchlanishli o‘zgarmas tok manbasi (o‘qituvchi belgilagan xavfsiz qiymat, odatda 6–12 V dan oshmaydi), milliampermetr, voltmetr, potensiometr sifatida ulangan reostat, himoya rezistori (to‘g‘ri ulanishda tokni cheklash uchun), kalit, simlar. Tartib: 1) sxemani yig‘ing va o‘qituvchiga ko‘rsating; 2) reostat jildirgichini U = 0 holatiga qo‘ying; 3) kalitni ulang va kuchlanishni 0,1 V qadam bilan oshirib, har safar U va I ni yozing; to‘g‘ri ulanishda tok kuchi diod pasportidagi qiymatdan oshmasin; 4) manba qutblarini almashtiring (diod teskari) va kuchlanishni diod pasportidagi ruxsat etilgan teskari kuchlanishdan oshirmay, U va I ni o‘lchang; 5) ikki yo‘nalish uchun grafik chizing. Natija: to‘g‘ri yo‘nalishda grafik chiziqli emas – kremniy uchun ≈ 0,6–0,7 V dan keyin tok keskin o‘sadi; teskari yo‘nalishda tok juda kichik (bir necha mkA), chunki asosiy bo‘lmagan tashuvchilar o‘tadi.

Namunalar
Kremniy diod to‘g‘ri yo‘nalishda: U = 0,5 V da I ≈ 0,1 mA, 0,6 V da 2 mA, 0,7 V da 20 mA. Kuchlanish 0,1 V ga ortganda tok 10 marta ortdi – grafik juda tik (eksponensial). Qarshilik U/I: 5 kΩ → 300 Ω → 35 Ω kamayadi.
Teskari yo‘nalishda U = 10 V da I = 5 μA: qarshilik U/I = 10/0,000005 = 2·10⁶ Ω = 2 MΩ. To‘g‘ri yo‘nalishda 0,7 V da 20 mA bo‘lgani uchun diodning bir tomonlama o‘tkazuvchanligi: 2 MΩ / 35 Ω ≈ 6·10⁴ marta farq.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi nazoratida va past kuchlanishda: ishni bajaring; teskari kuchlanishni diod pasportidan oshirmang; to‘g‘ri ulanishda himoya rezistorini ulamay turib kuchlanish bermang. Kitobdagi 36–42 V manbadan foydalanmang, maktab xavfsizlik qoidalariga amal qiling.

Mashq
1
Diod VAX ning to‘g‘ri va teskari tarmog‘ini taqqoslang.
2
U = 2 V, I = 4 mA. Qarshilik U/I necha Ω?
3
Nima uchun to‘g‘ri ulangan diod bilan ketma-ket rezistor ulanadi?
4
Nima uchun diod grafigi to‘g‘ri chiziq emas?