ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Yarimo‘tkazgichli asboblar

Darslar 44–45 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
45

Laboratoriya ishi: yarimo‘tkazgichli diodning volt-amper xarakteristikasini o‘rganish

Darslik: 166–167-betlar
MaqsadYarimo‘tkazgichli diodning volt-amper xarakteristikasini o‘lchash tartibini, grafigini va to‘g‘ri hamda teskari ulanishdagi farqni bilish.
Yangi so‘zlar
volt-amper xarakteristika · current–voltage characteristicto‘g‘ri ulanish · forward biasteskari ulanish · reverse biasreostat · rheostat
Tushuntirish

Ishning maqsadi – diodning I(U) bog‘lanishini o‘rganish. Asboblar: diod, past kuchlanishli o‘zgarmas tok manbasi (o‘qituvchi belgilagan xavfsiz qiymat, odatda 6–12 V dan oshmaydi), milliampermetr, voltmetr, potensiometr sifatida ulangan reostat, himoya rezistori (to‘g‘ri ulanishda tokni cheklash uchun), kalit, simlar. Tartib: 1) sxemani yig‘ing va o‘qituvchiga ko‘rsating; 2) reostat jildirgichini U = 0 holatiga qo‘ying; 3) kalitni ulang va kuchlanishni 0,1 V qadam bilan oshirib, har safar U va I ni yozing; to‘g‘ri ulanishda tok kuchi diod pasportidagi qiymatdan oshmasin; 4) manba qutblarini almashtiring (diod teskari) va kuchlanishni diod pasportidagi ruxsat etilgan teskari kuchlanishdan oshirmay, U va I ni o‘lchang; 5) ikki yo‘nalish uchun grafik chizing. Natija: to‘g‘ri yo‘nalishda grafik chiziqli emas – kremniy uchun ≈ 0,6–0,7 V dan keyin tok keskin o‘sadi; teskari yo‘nalishda tok juda kichik (bir necha mkA), chunki asosiy bo‘lmagan tashuvchilar o‘tadi.

!Xavfsizlik
Faqat o‘qituvchi nazoratida va past kuchlanishda ishlang (36–42 V manbadan foydalanmang); himoya rezistorisiz kuchlanish bermang; tok va teskari kuchlanish diod pasportidagi qiymatdan oshmasin.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

12 V li avtomobil tizimiga akkumulyator teskari ulanib qolsa, ketma-ket qo‘yilgan diod tokni o‘tkazmaydi (teskari tok juda kichik) va asboblar saqlanadi. To‘g‘ri ulanganda esa diodda taxminan 0,7 V tushadi va asboblarga 12 − 0,7 = 11,3 V yetib keladi.

Kim ishlatadi

Elektron qurilma loyihalovchilari teskari ulanishdan himoya diodini qo‘yadi, avtomobil elektrchilari generator toki to‘g‘rilanishini tekshiradi, quyosh stansiyasi o‘rnatuvchilari panellar orasiga to‘suvchi diod qo‘yadi.

Bugun sinab ko‘ring

Kundalik hayotdan bir tomonlama ishlaydigan qurilma toping (masalan, shina ventili, aylanuvchi eshik) va uni diod bilan solishtiring: «ochilish» chegarasi va teskari yo‘nalishdagi to‘siq nimaga mos keladi?

Namunalar
U, VI, mA0,10,20,30,40,50,60,70,8481216202402 mA20 mA
Kremniy diod to‘g‘ri yo‘nalishda: U = 0,5 V da I ≈ 0,1 mA, 0,6 V da 2 mA, 0,7 V da 20 mA. Kuchlanish 0,1 V ga ortganda tok 10 marta ortdi – grafik juda tik (eksponensial). Qarshilik U/I: 5 kΩ → 300 Ω → 35 Ω kamayadi.
Teskari yo‘nalishda U = 10 V da I = 5 μA: qarshilik U/I = 10/0,000005 = 2·10⁶ Ω = 2 MΩ. To‘g‘ri yo‘nalishda 0,7 V da 20 mA bo‘lgani uchun diodning bir tomonlama o‘tkazuvchanligi: 2 MΩ / 35 Ω ≈ 6·10⁴ marta farq.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi nazoratida va past kuchlanishda: ishni bajaring; teskari kuchlanishni diod pasportidan oshirmang; to‘g‘ri ulanishda himoya rezistorini ulamay turib kuchlanish bermang. Kitobdagi 36–42 V manbadan foydalanmang, maktab xavfsizlik qoidalariga amal qiling.

Mashq
1
Diod VAX ning to‘g‘ri va teskari tarmog‘ini taqqoslang.
2
U = 2 V, I = 4 mA. Qarshilik U/I necha Ω?
3
Nima uchun to‘g‘ri ulangan diod bilan ketma-ket rezistor ulanadi?
4
Nima uchun diod grafigi to‘g‘ri chiziq emas?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXona burchagi aniq 90°mi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →