ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Ampermetr, voltmetr va manba o‘lchovlari

Darslar 39–40 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
40

Laboratoriya ishi: tok manbayining EYuK va ichki qarshiligini aniqlash

Darslik: 147–148-betlar
MaqsadTok manbayining EYuK va ichki qarshiligini ampermetr va voltmetr yordamida aniqlash tartibini va natijalarni hisoblashni bilish.
Yangi so‘zlar
EYuK · EMFichki qarshilik · internal resistanceuzib-ulagich · switchtashqi qarshilik · external resistance
Tushuntirish

Ishning maqsadi – manbaning ℰ va r ni o‘lchash. Asboblar: past kuchlanishli manba (batareya yoki o‘quv manbasi, 6 V dan oshmasin), ampermetr, voltmetr, kalit, reostat yoki 10 Ω va 20 Ω rezistorlar, simlar. Tartib: 1) sxemani yig‘ing (voltmetr manba qutblariga parallel, ampermetr tashqi qarshilik bilan ketma-ket) va o‘qituvchiga ko‘rsating; 2) kalit ochiq – voltmetr ko‘rsatishi U₀ ≈ ℰ (voltmetr qarshiligi ichki qarshilikdan ancha katta); 3) kalitni ulang, ampermetr I va voltmetr U ni o‘qing, kalitni darhol oching (manba tez zaryadsizlanmasligi uchun); 4) Om qonunidan ℰ = U + Ir, bundan r = (ℰ – U)/I; 5) boshqa qarshilik bilan takrorlab, natijalarning o‘rtachasini oling. Xatolik manbalari: asboblar aniqligi, kontaktlar qarshiligi, manbaning qizishi. Hech qachon manbani qisqa tutashtirmang.

!Xavfsizlik
Faqat o‘qituvchi nazoratida va past kuchlanishli manba bilan (6 V dan oshmasin) ishlang; manbani hech qachon qisqa tutashtirmang; kalitni faqat o‘lchash vaqtida ulang.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Deyarli bo‘shab qolgan element voltmetrda hali ham 1,4 V ni ko‘rsatishi mumkin, lekin fonarni yoqa olmaydi. Masalan ℰ = 1,4 V, r = 4 Ω va yuklama 6 Ω bo‘lsa, tok 1,4/10 = 0,14 A, yuklama ostidagi kuchlanish esa 0,14·6 = 0,84 V. Ichki qarshilikni bilmasdan manba sifatini baholab bo‘lmaydi.

Kim ishlatadi

Batareya sinovchilari elementni yuklama ostida tekshiradi, elektronika ustalari manba ichki qarshiligini hisobga oladi, elektromobil batareyalarini boshqaruvchi tizimlar dasturchilari quvvat holatini baholaydi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘z so‘zlaringiz bilan uch gapda tushuntiring: nega faqat voltmetr batareya yaroqli yoki yaroqsizligini aniq aytib bera olmaydi? Javobingizda «yuklama ostida» iborasini ishlating.

Namunalar
VA10 Ωℰ, r+−
Kalit ochiq: U₀ = 6 V (ℰ = 6 V). 10 Ω bilan: I = 0,5 A, U = 5 V: r = (6 – 5)/0,5 = 2 Ω.
28 Ω bilan: I = 0,2 A, U = 5,6 V: r = (6 – 5,6)/0,2 = 2 Ω – ikkala o‘lchashda bir xil, demak, natija ishonchli. Qisqa tutashuv toki ℰ/r = 3 A (tajribada hosil qilinmaydi!).
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi nazoratida: sxemani yig‘ing, kalit faqat o‘qish vaqtida ulansin, jadvalga U₀, U, I, ℰ, r yozing. Mustaqil ravishda tarmoq (220 V) dan foydalanmang.

Mashq
1
Nima uchun kalit ochiq holatida voltmetr EYuK ni ko‘rsatadi?
2
ℰ = 4 V, U = 3,5 V, I = 0,25 A. r necha Ω? (r = (ℰ – U)/I)
3
ℰ = 9 V, r = 3 Ω. Qisqa tutashuv toki necha A?
4
Nima uchun kalitni har o‘lchashdan keyin ochish kerak?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliPiramida kesimi: yarmi emasmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →