☰ Mundarija · Fizika

Ampermetr, voltmetr va manba o‘lchovlari

Darslar 39–40 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
40

Laboratoriya ishi: tok manbayining EYuK va ichki qarshiligini aniqlash

Darslik: 147–148-betlar
MaqsadTok manbayining EYuK va ichki qarshiligini ampermetr va voltmetr yordamida aniqlash tartibini va natijalarni hisoblashni bilish.
Yangi so‘zlar
EYuK · EMFichki qarshilik · internal resistanceuzib-ulagich · switchtashqi qarshilik · external resistance
Tushuntirish

Ishning maqsadi – manbaning ℰ va r ni o‘lchash. Asboblar: past kuchlanishli manba (batareya yoki o‘quv manbasi, 6 V dan oshmasin), ampermetr, voltmetr, kalit, reostat yoki 10 Ω va 20 Ω rezistorlar, simlar. Tartib: 1) sxemani yig‘ing (voltmetr manba qutblariga parallel, ampermetr tashqi qarshilik bilan ketma-ket) va o‘qituvchiga ko‘rsating; 2) kalit ochiq – voltmetr ko‘rsatishi U₀ ≈ ℰ (voltmetr qarshiligi ichki qarshilikdan ancha katta); 3) kalitni ulang, ampermetr I va voltmetr U ni o‘qing, kalitni darhol oching (manba tez zaryadsizlanmasligi uchun); 4) Om qonunidan ℰ = U + Ir, bundan r = (ℰ – U)/I; 5) boshqa qarshilik bilan takrorlab, natijalarning o‘rtachasini oling. Xatolik manbalari: asboblar aniqligi, kontaktlar qarshiligi, manbaning qizishi. Hech qachon manbani qisqa tutashtirmang.

Namunalar
Kalit ochiq: U₀ = 6 V (ℰ = 6 V). 10 Ω bilan: I = 0,5 A, U = 5 V: r = (6 – 5)/0,5 = 2 Ω.
28 Ω bilan: I = 0,2 A, U = 5,6 V: r = (6 – 5,6)/0,2 = 2 Ω – ikkala o‘lchashda bir xil, demak, natija ishonchli. Qisqa tutashuv toki ℰ/r = 3 A (tajribada hosil qilinmaydi!).
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi nazoratida: sxemani yig‘ing, kalit faqat o‘qish vaqtida ulansin, jadvalga U₀, U, I, ℰ, r yozing. Mustaqil ravishda tarmoq (220 V) dan foydalanmang.

Mashq
1
Nima uchun kalit ochiq holatida voltmetr EYuK ni ko‘rsatadi?
2
ℰ = 4 V, U = 3,5 V, I = 0,25 A. r necha Ω? (r = (ℰ – U)/I)
3
ℰ = 9 V, r = 3 Ω. Qisqa tutashuv toki necha A?
4
Nima uchun kalitni har o‘lchashdan keyin ochish kerak?