ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Zaryadlangan shar maydoni va potensial

Darslar 31–32 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
32

Nuqtaviy zaryad maydonining potensiali. Potensiallar farqi

Darslik: 120–122-betlar
MaqsadNuqtaviy zaryad maydonining potensialini, potensiallar farqini (kuchlanishni), E = U/d munosabatini va ekvipotensial sirtlarni masalalarda qo‘llash.
Yangi so‘zlar
potensial · potentialpotensiallar farqi (kuchlanish) · potential difference (voltage)volt · voltekvipotensial sirt · equipotential surface
Tushuntirish

Maydon kuchlanganligi uning kuch xarakteristikasi bo‘lsa, potensial – energetik xarakteristikasi: φ = W/q₀, bunda W – sinov zaryadi q₀ ning maydondagi potensial energiyasi. Vakuumdagi nuqtaviy q zaryaddan r masofada φ = kq/r (cheksizlikda φ = 0); potensial skalyar kattalik, ishorasi q ning ishorasi bilan bir xil, bir necha zaryad potensiallari algebraik qo‘shiladi. Birligi 1 V = 1 J/C. Zaryadni 1-nuqtadan 2-nuqtaga ko‘chirishda maydon ishi A = q(φ₁ – φ₂) = qU, bunda U = φ₁ – φ₂ – potensiallar farqi (kuchlanish). Bir jinsli maydonda E = U/d (birligi 1 V/m = 1 N/C). Potensiallari teng nuqtalar sirti – ekvipotensial sirt; nuqtaviy zaryadda bu zaryad atrofidagi sferalar. Kuch chiziqlari ekvipotensial sirtga doim perpendikulyar va potensial kamayish tomonga yo‘nalgan; ekvipotensial sirt bo‘ylab zaryad ko‘chirilsa, ish nolga teng.

rφ0φ = kq/r
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quruq ob-havoda eshik dastasidan uriladigan statik uchqun taxminan 1 mm li havo oralig‘ida hosil bo‘ladi. Havo taxminan 3·10⁶ V/m maydonda teshiladi, demak U = Ed = 3·10⁶·0,001 = 3000 V. Kuchlanish yuqori, lekin zaryad juda kichik bo‘lgani uchun xavfsiz.

Kim ishlatadi

Elektr muhandislari izolyatsiya qalinligini kuchlanishga qarab tanlaydi, avtomobil bo‘yash ustalari elektrostatik purkashda bo‘yoq zarrachalarini zaryadlaydi, fiziklar zarrachalarni tezlatgichlarda maydon bilan boshqaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab atlasidan relyef xaritasini toping: gorizontallar (bir xil balandlik chiziqlari) zich joylashgan joyda yonbag‘ir tik. Ekvipotensial chiziqlar ham xuddi shunday: ular zich bo‘lsa, maydon kuchli.

Namunalar
q = 6 nC dan r = 0,3 m da φ = kq/r = 9·10⁹·6·10⁻⁹/0,3 = 54/0,3 = 180 V. Ikkinchi nuqtada φ = 60 V bo‘lsa, U = 180 – 60 = 120 V.
d = 3 sm+−EU = 150 V
4 nC zaryad potensiallar farqi 150 V bo‘lgan ikki nuqta orasida ko‘chdi: A = qU = 4·10⁻⁹·150 = 6·10⁻⁷ J = 600 nJ. Plastinalar orasi 3 sm bo‘lsa, E = U/d = 150/0,03 = 5000 V/m.
Sinfda faoliyat

Faqat sinfda: A4 qog‘ozga musbat zaryadni belgilab, atrofiga uning ekvipotensial chiziqlarini (konsentrik aylanalar) va kuch chiziqlarini (radial) chizing. Elektr jihozlari ishlatilmaydi.

Mashq
1
Potensialning ta’rifi va birligini ayting.
2
q = 4 nC dan r = 0,6 m da potensial necha V? (k = 9·10⁹)
3
2 nC zaryad U = 50 V potensiallar farqi orasida ko‘chdi. Maydon ishi necha nJ?
4
Plastinalar orasidagi masofa 5 sm, kuchlanish 200 V. E necha V/m?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHar kuni ikki baravar oshadigan ish haqiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →