ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Mayatnik laboratoriyasi va rezonans

Darslar 24–25 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
25

Majburiy tebranishlar. Texnikada rezonans

Darslik: 86–89-betlar
MaqsadMajburiy tebranishlarni, rezonans shartini va uning texnikadagi foydali va zararli rollarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
so‘nuvchi tebranish · damped oscillationmajburiy tebranish · forced oscillationmajburlovchi kuch · driving forcerezonans · resonance
Tushuntirish

Real muhitda erkin tebranishlar ishqalanish tufayli so‘nuvchan bo‘ladi: amplituda kamayadi, energiya issiqlikka aylanadi. Tebranishlar so‘nmasligi uchun sistemaga davriy o‘zgaruvchi tashqi – majburlovchi – kuch ta’sir etishi kerak; bunday tebranishlar majburiy tebranishlar deyiladi. Majburiy tebranish chastotasi majburlovchi kuch chastotasiga teng bo‘ladi. Majburlovchi kuch chastotasi ν sistemaning xususiy chastotasi ν₀ ga yaqinlashganda amplituda keskin ortadi; ν = ν₀ da u eng katta bo‘ladi – bu rezonans. Ishqalanish kam bo‘lsa, rezonans cho‘qqisi balandroq va tor. Rezonansdan foydalaniladi: arg‘imchoqni to‘g‘ri paytda itarish, radioqabul qilgichni to‘lqinga sozlash, musiqa asboblari. Zarari: ko‘prik va binolarning, mashina qismlarining buzilishi; shuning uchun ko‘prikdan askarlar odatda yurish tartibida emas, erkin qadam bilan o‘tadi, mashinalarda tebranishlar so‘ndiriladi.

νA0,511,520ν₀
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Mikroavtobusdagi bo‘sh metall panelning tabiiy chastotasi 25 Hz. Dvigatel avtobusni o‘z aylanish chastotasi bilan titratadi. Minutiga 1500 aylanishda bu 1500/60 = 25 Hz, shuning uchun panel qattiq shaqillaydi; minutiga 1200 yoki 1800 aylanishda (20 va 30 Hz) shaqillash sust.

Kim ishlatadi

Muhandislar mashina va binolarda xavfli rezonansni oldini oladi, musiqa asboblari ustalari cholg‘u tanasining rezonansidan foydalanadi, radio konstruktorlari qabul qilgich chastotasini stansiyaga moslaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bo‘sh shisha bo‘ynining chetiga ko‘ndalang puflab, tovush chiqaring. Keyin shishaga ozgina suv quying va yana puflang: havo ustuni qisqargani sababli tovush balandroq bo‘lishini eshiting.

Namunalar
Arg‘imchoqning xususiy chastotasi 0,5 Hz, uni har 2 s da itarsak, majburlovchi chastota ν = 1/2 = 0,5 Hz = ν₀: rezonans, amplituda tez o‘sadi. Har 1 s da itarsak, ν = 1 Hz ≠ ν₀, ta’sir kuchsiz.
Ko‘prikning xususiy chastotasi 2 Hz. Piyodalar sekundiga 2 qadam bilan yursa, 2 Hz majburlovchi kuch hosil bo‘ladi va rezonans yuz berishi mumkin; shu sababli odamlar guruh bo‘lib bir xil qadamda o‘tmasligi tavsiya etiladi.
Sinfda faoliyat

Maktab maydonchasida, faqat o‘qituvchi nazoratida: arg‘imchoqni turli ritmda sekin itarib, qaysi ritmda u eng ko‘p ko‘tarilishini kuzating. Arg‘imchoqda bola to‘g‘ri o‘tirgan bo‘lsin, uni juda baland ko‘tarmang, oldida turmang.

Mashq
1
Rezonans nima? Qachon yuz beradi?
2
Sistemaning xususiy chastotasi 8 Hz. Qanday majburlovchi chastotada rezonans bo‘ladi (Hz)?
3
Davr 0,25 s bilan itarilayotgan arg‘imchoq: majburlovchi chastota necha Hz?
4
Rezonansning foydali va zararli bir-bir misolini keltiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKlon — aniq nusxami?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →