Majburiy tebranishlar. Texnikada rezonans
Real muhitda erkin tebranishlar ishqalanish tufayli so‘nuvchan bo‘ladi: amplituda kamayadi, energiya issiqlikka aylanadi. Tebranishlar so‘nmasligi uchun sistemaga davriy o‘zgaruvchi tashqi – majburlovchi – kuch ta’sir etishi kerak; bunday tebranishlar majburiy tebranishlar deyiladi. Majburiy tebranish chastotasi majburlovchi kuch chastotasiga teng bo‘ladi. Majburlovchi kuch chastotasi ν sistemaning xususiy chastotasi ν₀ ga yaqinlashganda amplituda keskin ortadi; ν = ν₀ da u eng katta bo‘ladi – bu rezonans. Ishqalanish kam bo‘lsa, rezonans cho‘qqisi balandroq va tor. Rezonansdan foydalaniladi: arg‘imchoqni to‘g‘ri paytda itarish, radioqabul qilgichni to‘lqinga sozlash, musiqa asboblari. Zarari: ko‘prik va binolarning, mashina qismlarining buzilishi; shuning uchun ko‘prikdan askarlar odatda yurish tartibida emas, erkin qadam bilan o‘tadi, mashinalarda tebranishlar so‘ndiriladi.
Mikroavtobusdagi bo‘sh metall panelning tabiiy chastotasi 25 Hz. Dvigatel avtobusni o‘z aylanish chastotasi bilan titratadi. Minutiga 1500 aylanishda bu 1500/60 = 25 Hz, shuning uchun panel qattiq shaqillaydi; minutiga 1200 yoki 1800 aylanishda (20 va 30 Hz) shaqillash sust.
Muhandislar mashina va binolarda xavfli rezonansni oldini oladi, musiqa asboblari ustalari cholg‘u tanasining rezonansidan foydalanadi, radio konstruktorlari qabul qilgich chastotasini stansiyaga moslaydi.
Bo‘sh shisha bo‘ynining chetiga ko‘ndalang puflab, tovush chiqaring. Keyin shishaga ozgina suv quying va yana puflang: havo ustuni qisqargani sababli tovush balandroq bo‘lishini eshiting.
Maktab maydonchasida, faqat o‘qituvchi nazoratida: arg‘imchoqni turli ritmda sekin itarib, qaysi ritmda u eng ko‘p ko‘tarilishini kuzating. Arg‘imchoqda bola to‘g‘ri o‘tirgan bo‘lsin, uni juda baland ko‘tarmang, oldida turmang.