Aylanma harakat dinamikasi
Aylana bo‘ylab tekis harakatda jismga radius bo‘ylab markazga yo‘nalgan natijaviy kuch ta’sir qiladi: Fₘ.ᵢ = mυ²/R = mω²R = m·4π²R/T². Bu alohida tabiatli kuch emas, balki ta’sir qiluvchi kuchlarning natijasi: ip tarangligi, ishqalanish, og‘irlik va reaksiya kuchlari tashkil etuvchilari. Aylanayotgan sistemada (noinersial) bu kuchga teng va qarama-qarshi markazdan qochma inersiya kuchi Fₘ.q. = mυ²/R kiritiladi. Gorizontal burilishda avtomobilni ishqalanish kuchi ushlab turadi: μmg ≥ mυ²/R, shuning uchun eng katta tezlik υ = √(μgR). Burilishda yo‘l ichki tomonga qiya qilinsa (burchak α), ishqalanishsiz harakat tezligi υ = √(gR·tgα). Vertikal aylanada ipga bog‘langan yoki chelak ichidagi jism eng yuqori nuqtada tushib ketmasligi uchun mg ≤ mυ²/R, ya’ni υ ≥ √(gR). Shu tufayli aylanayotgan chelakdagi suv to‘kilmaydi. Haydovchilar ho‘l yo‘lda yoki muzda μ kichik bo‘lgani uchun burilishlarda tezlikni kamaytirishlari kerak.
Kir yuvish mashinasining tezlashtirib siqish bosqichida radiusi 20 sm li baraban minutiga 1000 marta aylanadi: ω ≈ 105 rad/s, markazga intilma tezlanish ω²R ≈ 2200 m/s², ya’ni g dan taxminan 220 marta katta. Baraban teshiklaridan suv to‘g‘ri chiziq bo‘ylab uchib chiqadi, mato esa devorga qisilib qoladi.
Sentrifuga muhandislari laboratoriyalarda tez aylanish bilan moddalarni ajratadi, yo‘l muhandislari burilishlarni qiya qilib quradi, uchuvchilar va kosmonavtlar katta tezlanishga chidash mashqini bajaradi.
Yassi karton laganchaga kichik tanga qo‘ying va uni asta-sekin aylantiring. Tanga qaysi tezlikda sirpanib chiqib ketishini kuzating; ishqalanish uni markazga tortib turishini tushuntiring.
Maktab hovlisida, faqat o‘qituvchi nazoratida: kichik plastik stakanga ozgina suv solib, ipga bog‘lang va uni vertikal tekislikda asta aylantiring. Suv to‘kilmaydigan eng kichik tezlikni sezing. Atrofda hech kim turmasin, tez aylantirmang.