ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Momentlar qoidasi va aylanma harakat dinamikasi

Darslar 18–19 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
19

Aylanma harakat dinamikasi

Darslik: 65–67-betlar
MaqsadAylana bo‘ylab harakat dinamikasini: markazga intilma kuchni, qiyalatilgan yo‘lni va vertikal aylanadagi tezlikni hisoblash.
Yangi so‘zlar
markazga intilma kuch · centripetal forcemarkazdan qochma inersiya kuchi · centrifugal inertial forcetezlik chegarasi · speed limit on a turnvertikal aylana · vertical circle
Tushuntirish

Aylana bo‘ylab tekis harakatda jismga radius bo‘ylab markazga yo‘nalgan natijaviy kuch ta’sir qiladi: Fₘ.ᵢ = mυ²/R = mω²R = m·4π²R/T². Bu alohida tabiatli kuch emas, balki ta’sir qiluvchi kuchlarning natijasi: ip tarangligi, ishqalanish, og‘irlik va reaksiya kuchlari tashkil etuvchilari. Aylanayotgan sistemada (noinersial) bu kuchga teng va qarama-qarshi markazdan qochma inersiya kuchi Fₘ.q. = mυ²/R kiritiladi. Gorizontal burilishda avtomobilni ishqalanish kuchi ushlab turadi: μmg ≥ mυ²/R, shuning uchun eng katta tezlik υ = √(μgR). Burilishda yo‘l ichki tomonga qiya qilinsa (burchak α), ishqalanishsiz harakat tezligi υ = √(gR·tgα). Vertikal aylanada ipga bog‘langan yoki chelak ichidagi jism eng yuqori nuqtada tushib ketmasligi uchun mg ≤ mυ²/R, ya’ni υ ≥ √(gR). Shu tufayli aylanayotgan chelakdagi suv to‘kilmaydi. Haydovchilar ho‘l yo‘lda yoki muzda μ kichik bo‘lgani uchun burilishlarda tezlikni kamaytirishlari kerak.

FυR
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Kir yuvish mashinasining tezlashtirib siqish bosqichida radiusi 20 sm li baraban minutiga 1000 marta aylanadi: ω ≈ 105 rad/s, markazga intilma tezlanish ω²R ≈ 2200 m/s², ya’ni g dan taxminan 220 marta katta. Baraban teshiklaridan suv to‘g‘ri chiziq bo‘ylab uchib chiqadi, mato esa devorga qisilib qoladi.

Kim ishlatadi

Sentrifuga muhandislari laboratoriyalarda tez aylanish bilan moddalarni ajratadi, yo‘l muhandislari burilishlarni qiya qilib quradi, uchuvchilar va kosmonavtlar katta tezlanishga chidash mashqini bajaradi.

Bugun sinab ko‘ring

Yassi karton laganchaga kichik tanga qo‘ying va uni asta-sekin aylantiring. Tanga qaysi tezlikda sirpanib chiqib ketishini kuzating; ishqalanish uni markazga tortib turishini tushuntiring.

Namunalar
Avtomobil (1000 kg) R = 50 m burilishda 10 m/s bilan yuradi: Fₘ.ᵢ = 1000·100/50 = 2000 N. Ho‘l yo‘lda μ = 0,2 bo‘lsa, eng katta tezlik √(0,2·10·50) = √100 = 10 m/s.
αNmg
Chelak (R = 0,9 m) vertikal aylanada: eng yuqori nuqtada suv tushmasligi uchun υ ≥ √(gR) = √(10·0,9) = 3 m/s. Yo‘l burilishining radiusi R = 160 m, tezlik 20 m/s bo‘lsa, ishqalanishsiz harakat uchun yo‘l qiyaligi tgα = υ²/(gR) = 400/1600 = 0,25, α ≈ 14°.
Sinfda faoliyat

Maktab hovlisida, faqat o‘qituvchi nazoratida: kichik plastik stakanga ozgina suv solib, ipga bog‘lang va uni vertikal tekislikda asta aylantiring. Suv to‘kilmaydigan eng kichik tezlikni sezing. Atrofda hech kim turmasin, tez aylantirmang.

Mashq
1
Markazga intilma kuch formulasi nima? U qayoqqa yo‘nalgan?
2
0,5 kg tosh ipda R = 1 m radiusli gorizontal aylanada 4 m/s bilan aylanadi. Ip tarangligi necha N?
3
R = 100 m burilishda ho‘l yo‘l (μ = 0,1, g = 10 m/s²). Eng katta tezlik necha m/s? (υ = √(μgR))
4
Nima uchun burilishlarda temir yo‘lning tashqi relsi ichkisidan balandroq qilinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIkki varaq orasiga pufladikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →