ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Fizika

Qiya tekislik FIK si va to‘qnashishlar

Darslar 15–16 · 2 ta dars · N. Sh. Turdiyev, K. A. Tursunmetov, A. G. Ganiyev, K. T. Suyarov, J. E. Usarov, A. K. Avliyoqulov. Fizika 10-sinf, 1-nashr. «Niso Poligraf» nashriyoti, Toshkent, 2017
16

Jismlarning absolyut elastik va noelastik to‘qnashishi

Darslik: 53–56-betlar
MaqsadAbsolyut elastik va noelastik to‘qnashishlarda impuls va energiya saqlanishini qo‘llash.
Yangi so‘zlar
to‘qnashish · collisionimpuls · momentumabsolyut elastik to‘qnashish · perfectly elastic collisionabsolyut noelastik to‘qnashish · perfectly inelastic collision
Tushuntirish

To‘qnashish – ikki yoki undan ortiq jismning juda qisqa vaqt ichidagi o‘zaro ta’siri. Jism impulsi p = mυ (vektor), yopiq sistemada jismlar impulslarining vektor yig‘indisi saqlanadi. Absolyut noelastik to‘qnashishda jismlar deformatsiyalanib, birga (bir xil tezlik bilan) harakatlanadi: m₁υ₁ + m₂υ₂ = (m₁ + m₂)u, bundan u = (m₁υ₁ + m₂υ₂)/(m₁ + m₂) (tezliklar bir o‘q bo‘yicha ishorasi bilan olinadi). Bunda mexanik energiyaning bir qismi ichki energiyaga (issiqlikka, deformatsiyaga) aylanadi, shuning uchun kinetik energiya saqlanmaydi. Absolyut elastik to‘qnashishda deformatsiya qoldiq qoldirmaydi va impuls hamda kinetik energiya ikkalasi saqlanadi: m₁υ₁ + m₂υ₂ = m₁υ₁′ + m₂υ₂′ va m₁υ₁²/2 + m₂υ₂²/2 = m₁υ₁′²/2 + m₂υ₂′²/2. Ikkinchi jism tinch (υ₂ = 0) bo‘lsa, υ₁′ = (m₁ – m₂)υ₁/(m₁ + m₂), υ₂′ = 2m₁υ₁/(m₁ + m₂). Massalar teng bo‘lsa, jismlar tezliklarini almashadi. Real to‘qnashishlar shu ikki ideal holat orasida bo‘ladi.

To‘qnashishImpulsKinetik energiya
absolyut noelastiksaqlanadisaqlanmaydi
absolyut elastiksaqlanadisaqlanadi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qoziq qoqish mexanizmida massasi 100 kg bolg‘a 4 m/s tezlik bilan 50 kg li qoziqqa uriladi va ikkalasi birga harakatlanadi (soddalashtirilgan hol). Impuls saqlanadi: u = 100·4/150 ≈ 2,7 m/s. Kinetik energiya 800 J dan 533 J ga kamayadi, ya’ni 267 J deformatsiya va issiqlikka ketadi.

Kim ishlatadi

Avtohalokat ekspertlari to‘qnashuvdan oldingi tezlikni impuls saqlanish qonunidan tiklaydi, avtomobil xavfsizligi muhandislari avariya sinovlarini tahlil qiladi, sport olimlari to‘p va raketkaning urilishini o‘rganadi.

Bugun sinab ko‘ring

Parta ustida tangani yengil turtib, xuddi shunday boshqa tangaga urdiring va ikkalasi nima qilishini kuzating. Keyin tanga qalin kitobga urilsa nima bo‘lishini sinab ko‘ring va farqni ikki gapda yozing.

Namunalar
6 m/s2 m/soldin2 kg4 kgkeyin6 kg
Plastilin shar (2 kg, 6 m/s) tinch turgan 4 kg shar bilan yopishdi: u = 2·6/(2 + 4) = 2 m/s. Kinetik energiya avval 2·36/2 = 36 J, keyin 6·4/2 = 12 J: 24 J ichki energiyaga aylandi.
6 m/s2 m/s8 m/soldin2 kg1 kgkeyin2 kg1 kg
Elastik zarba: 2 kg shar 6 m/s bilan tinch turgan 1 kg sharga uriladi. υ₁′ = (2 – 1)·6/3 = 2 m/s, υ₂′ = 2·2·6/3 = 8 m/s. Tekshiruv: impuls 12 = 2·2 + 1·8 = 12; energiya 36 = 4 + 32 = 36.
Sinfda faoliyat

Faqat o‘qituvchi bilan: ikkita bir xil metall to‘pni ipga osib «Nyuton beshigi» qiling: bitta to‘pni chetga tortib qo‘yib yuboring va qarama-qarshi chetdagi to‘p qanday sakrashini kuzating. Impuls va energiya saqlanishi bilan tushuntiring. Sharlar barmoqqa tegmasin.

Mashq
1
Absolyut elastik va absolyut noelastik to‘qnashishlar nimasi bilan farq qiladi?
2
Massasi 20 t bo‘lgan vagon 4 m/s tezlik bilan tinch turgan 20 t li vagonga urilib, ular ilashdi. Umumiy tezlik necha m/s?
3
2 kg shar 6 m/s bilan 1 kg tinch sharga elastik uriladi. Ikkinchi shar tezligi necha m/s?
4
Nima uchun noelastik to‘qnashishda kinetik energiya saqlanmaydi, impuls esa saqlanadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMukammal talabaning kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →