Jismlarning absolyut elastik va noelastik to‘qnashishi
To‘qnashish – ikki yoki undan ortiq jismning juda qisqa vaqt ichidagi o‘zaro ta’siri. Jism impulsi p = mυ (vektor), yopiq sistemada jismlar impulslarining vektor yig‘indisi saqlanadi. Absolyut noelastik to‘qnashishda jismlar deformatsiyalanib, birga (bir xil tezlik bilan) harakatlanadi: m₁υ₁ + m₂υ₂ = (m₁ + m₂)u, bundan u = (m₁υ₁ + m₂υ₂)/(m₁ + m₂) (tezliklar bir o‘q bo‘yicha ishorasi bilan olinadi). Bunda mexanik energiyaning bir qismi ichki energiyaga (issiqlikka, deformatsiyaga) aylanadi, shuning uchun kinetik energiya saqlanmaydi. Absolyut elastik to‘qnashishda deformatsiya qoldiq qoldirmaydi va impuls hamda kinetik energiya ikkalasi saqlanadi: m₁υ₁ + m₂υ₂ = m₁υ₁′ + m₂υ₂′ va m₁υ₁²/2 + m₂υ₂²/2 = m₁υ₁′²/2 + m₂υ₂′²/2. Ikkinchi jism tinch (υ₂ = 0) bo‘lsa, υ₁′ = (m₁ – m₂)υ₁/(m₁ + m₂), υ₂′ = 2m₁υ₁/(m₁ + m₂). Massalar teng bo‘lsa, jismlar tezliklarini almashadi. Real to‘qnashishlar shu ikki ideal holat orasida bo‘ladi.
| To‘qnashish | Impuls | Kinetik energiya |
|---|---|---|
| absolyut noelastik | saqlanadi | saqlanmaydi |
| absolyut elastik | saqlanadi | saqlanadi |
Qoziq qoqish mexanizmida massasi 100 kg bolg‘a 4 m/s tezlik bilan 50 kg li qoziqqa uriladi va ikkalasi birga harakatlanadi (soddalashtirilgan hol). Impuls saqlanadi: u = 100·4/150 ≈ 2,7 m/s. Kinetik energiya 800 J dan 533 J ga kamayadi, ya’ni 267 J deformatsiya va issiqlikka ketadi.
Avtohalokat ekspertlari to‘qnashuvdan oldingi tezlikni impuls saqlanish qonunidan tiklaydi, avtomobil xavfsizligi muhandislari avariya sinovlarini tahlil qiladi, sport olimlari to‘p va raketkaning urilishini o‘rganadi.
Parta ustida tangani yengil turtib, xuddi shunday boshqa tangaga urdiring va ikkalasi nima qilishini kuzating. Keyin tanga qalin kitobga urilsa nima bo‘lishini sinab ko‘ring va farqni ikki gapda yozing.
Faqat o‘qituvchi bilan: ikkita bir xil metall to‘pni ipga osib «Nyuton beshigi» qiling: bitta to‘pni chetga tortib qo‘yib yuboring va qarama-qarshi chetdagi to‘p qanday sakrashini kuzating. Impuls va energiya saqlanishi bilan tushuntiring. Sharlar barmoqqa tegmasin.