☰ Mundarija · Biologiya

Uglevodlar, lipidlar, oqsillar va nuklein kislotalar

Darslar 5–6 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
6

Oqsillar va nuklein kislotalar

Darslik: 25–32-betlar
MaqsadOqsillar va nuklein kislotalarning tuzilishi, DNK va RNK farqi, ATF tuzilishi va ularning vazifalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
aminokislota · amino acidpeptid bog‘ · peptide bonddenaturatsiya · denaturationkomplementarlik · complementarity
Tushuntirish

Oqsillar 20 xil aminokislotadan tuzilgan biopolimerlardir. Har bir aminokislota aminoguruh (–NH₂), karboksil guruh (–COOH) va o‘ziga xos radikaldan iborat; qo‘shni aminokislotalar peptid bog‘ bilan ulanadi, har bir bog‘da bitta suv molekulasi ajraladi. Oqsilning birlamchi tuzilmasi – aminokislotalar ketma-ketligi (DNKdagi axborot bilan belgilanadi), ikkilamchisi – spiral, uchlamchisi – globula, to‘rtlamchisi – bir necha polipeptidning birikmasi (masalan, gemoglobin). Yuqori harorat yoki kimyoviy ta’sirda tabiiy shakl buzilishi – denaturatsiya – bo‘lishi mumkin. Oqsillar plastik, fermentativ, transport, himoya, gormonal, harakat va energetik vazifalarni bajaradi. Nuklein kislotalarning monomeri nukleotid bo‘lib, u azotli asos, pentoza va fosfat qoldig‘idan iborat. DNK – qo‘sh zanjirli spiral: A–T (ikkita vodorod bog‘), G–C (uchta vodorod bog‘); Chargaff qoidasi bo‘yicha A = T va G = C. RNK bir zanjirli, tarkibida riboza va uratsil bor; i-RNK, t-RNK va r-RNK turlari bor. ATF – adenin, riboza va uchta fosfat qoldig‘idan iborat, energiya to‘plash va uzatishda ishtirok etadi.

Namunalar
Dipeptid ikkita aminokislotadan tuziladi va bitta peptid bog‘ bor; 12 ta aminokislotali zanjirda 12 – 1 = 11 ta peptid bog‘ bo‘ladi.
DNK parchasida 22% adenin bo‘lsa, timin ham 22% bo‘ladi; qolgan 100 – 44 = 56% guanin va sitozinga tegishli, ya’ni har biri 28%.
Sinfda faoliyat

«DNK modeli». Rangli qog‘oz nukleotidlaridan bir zanjir tuziladi, juftlik unga komplementar zanjir yig‘adi va vodorod bog‘lar sonini sanaydi.

Mashq
1
Aminokislota molekulasining umumiy tuzilishini tavsiflang.
2
DNK bo‘lagida 10 ta A–T juft va 6 ta G–C juft bor. Umumiy vodorod bog‘lar soni nechta? (Faqat son.)
3
Bir zanjirida AATGCGT ketma-ketlik bo‘lgan DNK zanjiriga komplementar zanjirni yozing.
4
Nima uchun tuxum oqsili qizdirilganda o‘zgarib, sovigach avvalgi holatiga qaytmaydi?