ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Uglevodlar, lipidlar, oqsillar va nuklein kislotalar

Darslar 5–6 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
6

Oqsillar va nuklein kislotalar

Darslik: 25–32-betlar
MaqsadOqsillar va nuklein kislotalarning tuzilishi, DNK va RNK farqi, ATF tuzilishi va ularning vazifalarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
aminokislota · amino acidpeptid bog‘ · peptide bonddenaturatsiya · denaturationkomplementarlik · complementarity
Tushuntirish

Oqsillar 20 xil aminokislotadan tuzilgan biopolimerlardir. Har bir aminokislota aminoguruh (–NH₂), karboksil guruh (–COOH) va o‘ziga xos radikaldan iborat; qo‘shni aminokislotalar peptid bog‘ bilan ulanadi, har bir bog‘da bitta suv molekulasi ajraladi. Oqsilning birlamchi tuzilmasi – aminokislotalar ketma-ketligi (DNKdagi axborot bilan belgilanadi), ikkilamchisi – spiral, uchlamchisi – globula, to‘rtlamchisi – bir necha polipeptidning birikmasi (masalan, gemoglobin). Yuqori harorat yoki kimyoviy ta’sirda tabiiy shakl buzilishi – denaturatsiya – bo‘lishi mumkin. Oqsillar plastik, fermentativ, transport, himoya, gormonal, harakat va energetik vazifalarni bajaradi. Nuklein kislotalarning monomeri nukleotid bo‘lib, u azotli asos, pentoza va fosfat qoldig‘idan iborat. DNK – qo‘sh zanjirli spiral: A–T (ikkita vodorod bog‘), G–C (uchta vodorod bog‘); Chargaff qoidasi bo‘yicha A = T va G = C. RNK bir zanjirli, tarkibida riboza va uratsil bor; i-RNK, t-RNK va r-RNK turlari bor. ATF – adenin, riboza va uchta fosfat qoldig‘idan iborat, energiya to‘plash va uzatishda ishtirok etadi.

BelgiDNKRNKATF
Shakardezoksiribozaribozariboza
AsoslarA, T, G, CA, U, G, Cadenin
Zanjirikkitabitta—
Fosfatlar——uchta
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Urug‘chilik laboratoriyasi bug‘doy partiyasi e’lon qilingan navga to‘g‘ri kelishini DNK parchalarini taqqoslab tekshiradi. Har bir nav DNKsidagi nukleotidlar ketma-ketligi biroz farq qiladi, shuning uchun bu «barmoq izi» vazifasini o‘taydi.

Kim ishlatadi

Laboratoriya texnigi DNK namunalarini tayyorlaydi, sud-ekspertiza tahlilchisi izlarni taqqoslaydi, o‘simlik karantini inspektori import urug‘larning turini tasdiqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘z ismingizni yozing, so‘ng xuddi shu harflarni boshqa tartibda yozing va tartib o‘zgarsa ma’no ham o‘zgarishini yoki yo‘qolishini payqang; DNKda nukleotidlar tartibi shunday ahamiyatga ega.

Namunalar
Dipeptid ikkita aminokislotadan tuziladi va bitta peptid bog‘ bor; 12 ta aminokislotali zanjirda 12 – 1 = 11 ta peptid bog‘ bo‘ladi.
010203022222828ATGC%%
DNK parchasida 22% adenin bo‘lsa, timin ham 22% bo‘ladi; qolgan 100 – 44 = 56% guanin va sitozinga tegishli, ya’ni har biri 28%.
Sinfda faoliyat

«DNK modeli». Rangli qog‘oz nukleotidlaridan bir zanjir tuziladi, juftlik unga komplementar zanjir yig‘adi va vodorod bog‘lar sonini sanaydi.

Mashq
1
Aminokislota molekulasining umumiy tuzilishini tavsiflang.
2
DNK bo‘lagida 10 ta A–T juft va 6 ta G–C juft bor. Umumiy vodorod bog‘lar soni nechta? (Faqat son.)
3
Bir zanjirida AATGCGT ketma-ketlik bo‘lgan DNK zanjiriga komplementar zanjirni yozing.
AATGCGT
4
Nima uchun tuxum oqsili qizdirilganda o‘zgarib, sovigach avvalgi holatiga qaytmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«Shakarsiz» — uglevodsizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →