Oqsillar va nuklein kislotalar
Oqsillar 20 xil aminokislotadan tuzilgan biopolimerlardir. Har bir aminokislota aminoguruh (–NH₂), karboksil guruh (–COOH) va o‘ziga xos radikaldan iborat; qo‘shni aminokislotalar peptid bog‘ bilan ulanadi, har bir bog‘da bitta suv molekulasi ajraladi. Oqsilning birlamchi tuzilmasi – aminokislotalar ketma-ketligi (DNKdagi axborot bilan belgilanadi), ikkilamchisi – spiral, uchlamchisi – globula, to‘rtlamchisi – bir necha polipeptidning birikmasi (masalan, gemoglobin). Yuqori harorat yoki kimyoviy ta’sirda tabiiy shakl buzilishi – denaturatsiya – bo‘lishi mumkin. Oqsillar plastik, fermentativ, transport, himoya, gormonal, harakat va energetik vazifalarni bajaradi. Nuklein kislotalarning monomeri nukleotid bo‘lib, u azotli asos, pentoza va fosfat qoldig‘idan iborat. DNK – qo‘sh zanjirli spiral: A–T (ikkita vodorod bog‘), G–C (uchta vodorod bog‘); Chargaff qoidasi bo‘yicha A = T va G = C. RNK bir zanjirli, tarkibida riboza va uratsil bor; i-RNK, t-RNK va r-RNK turlari bor. ATF – adenin, riboza va uchta fosfat qoldig‘idan iborat, energiya to‘plash va uzatishda ishtirok etadi.
| Belgi | DNK | RNK | ATF |
|---|---|---|---|
| Shakar | dezoksiriboza | riboza | riboza |
| Asoslar | A, T, G, C | A, U, G, C | adenin |
| Zanjir | ikkita | bitta | — |
| Fosfatlar | — | — | uchta |
Urug‘chilik laboratoriyasi bug‘doy partiyasi e’lon qilingan navga to‘g‘ri kelishini DNK parchalarini taqqoslab tekshiradi. Har bir nav DNKsidagi nukleotidlar ketma-ketligi biroz farq qiladi, shuning uchun bu «barmoq izi» vazifasini o‘taydi.
Laboratoriya texnigi DNK namunalarini tayyorlaydi, sud-ekspertiza tahlilchisi izlarni taqqoslaydi, o‘simlik karantini inspektori import urug‘larning turini tasdiqlaydi.
O‘z ismingizni yozing, so‘ng xuddi shu harflarni boshqa tartibda yozing va tartib o‘zgarsa ma’no ham o‘zgarishini yoki yo‘qolishini payqang; DNKda nukleotidlar tartibi shunday ahamiyatga ega.
«DNK modeli». Rangli qog‘oz nukleotidlaridan bir zanjir tuziladi, juftlik unga komplementar zanjir yig‘adi va vodorod bog‘lar sonini sanaydi.