Irsiyatning umumiy qonuniyatlari. G. Mendelning irsiyat qonunlari va ularning mohiyati
Irsiyat – organizmlarning belgilarini avlodlarga o‘tkazish xususiyati. G. Mendel (1865) no‘xat o‘simligida gibridologik usulni qo‘lladi: toza liniyalarni chatishtirdi, har bir belgini alohida kuzatdi va nasllarni miqdoriy hisobladi. Bir juft belgi bo‘yicha chatishtirish monoduragay chatishtirish deyiladi. Birinchi qonun (F1 duragaylarning bir xilligi): ikki xil toza (gomozigota) ota-ona chatishtirilsa, F1 dagi barcha avlod bir xil bo‘ladi va dominant belgini namoyon qiladi (AA × aa → barchasi Aa). Ikkinchi qonun (ajralish): F1 duragaylar o‘zaro chatishtirilsa, F2 da fenotip bo‘yicha 3 : 1, genotip bo‘yicha 1 AA : 2 Aa : 1 aa nisbatda ajralish ro‘y beradi. Buning sababi – gametalar toza: meyozda allellar juftining faqat bittasi gametaga tushadi (gametalar tozaligi qoidasi). Genotip – organizmdagi barcha genlar yig‘indisi, fenotip – tashqi va ichki belgilar majmui. Tahliliy chatishtirish (noma’lum genotipli individni aa bilan chatishtirish) dominant belgili organizm gomozigota yoki geterozigota ekanini aniqlaydi. Dominantlik har doim to‘liq bo‘lmaydi: chala (to‘liqsiz) dominantlikda geterozigota oraliq belgiga ega va F2 da fenotip ham 1 : 2 : 1 bo‘ladi (masalan, g‘o‘za tolasi: qo‘ng‘ir – AA, novvotrang – Aa, oq – aa); odam qon guruhlarida esa bir gen uch allelga ega (ko‘p allellilik), AB guruhda ikkala allel birga namoyon bo‘ladi (kodominantlik).
«Gametalar qutisi»: har bir juft ikkita rangli qog‘oz kartochkaga A yoki a yozib, Pennet katagi (2×2) tuzadi va F2 nisbatini hisoblaydi.