ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Mendel qonunlari

Darslar 18–19 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
18

Irsiyatning umumiy qonuniyatlari. G. Mendelning irsiyat qonunlari va ularning mohiyati

Darslik: 80–84-betlar
MaqsadGibridologik usulni, monoduragay chatishtirishni va Mendelning birinchi hamda ikkinchi qonunlarini tushuntirish va oddiy masalalarni yechish.
Yangi so‘zlar
gen · geneallel · alleledominant belgi · dominant traitretsessiv belgi · recessive trait
Tushuntirish

Irsiyat – organizmlarning belgilarini avlodlarga o‘tkazish xususiyati. G. Mendel (1865) no‘xat o‘simligida gibridologik usulni qo‘lladi: toza liniyalarni chatishtirdi, har bir belgini alohida kuzatdi va nasllarni miqdoriy hisobladi. Bir juft belgi bo‘yicha chatishtirish monoduragay chatishtirish deyiladi. Birinchi qonun (F1 duragaylarning bir xilligi): ikki xil toza (gomozigota) ota-ona chatishtirilsa, F1 dagi barcha avlod bir xil bo‘ladi va dominant belgini namoyon qiladi (AA × aa → barchasi Aa). Ikkinchi qonun (ajralish): F1 duragaylar o‘zaro chatishtirilsa, F2 da fenotip bo‘yicha 3 : 1, genotip bo‘yicha 1 AA : 2 Aa : 1 aa nisbatda ajralish ro‘y beradi. Buning sababi – gametalar toza: meyozda allellar juftining faqat bittasi gametaga tushadi (gametalar tozaligi qoidasi). Genotip – organizmdagi barcha genlar yig‘indisi, fenotip – tashqi va ichki belgilar majmui. Tahliliy chatishtirish (noma’lum genotipli individni aa bilan chatishtirish) dominant belgili organizm gomozigota yoki geterozigota ekanini aniqlaydi. Dominantlik har doim to‘liq bo‘lmaydi: chala (to‘liqsiz) dominantlikda geterozigota oraliq belgiga ega va F2 da fenotip ham 1 : 2 : 1 bo‘ladi (masalan, g‘o‘za tolasi: qo‘ng‘ir – AA, novvotrang – Aa, oq – aa); odam qon guruhlarida esa bir gen uch allelga ega (ko‘p allellilik), AB guruhda ikkala allel birga namoyon bo‘ladi (kodominantlik).

P: ♀ Aa × ♂ Aa
♀ \ ♂Aa
AAAAa
aAaaa
Genotip: 1 AA : 2 Aa : 1 aa
Fenotip: 3 : 1
A — dominant, a — retsessiv belgiAAaaAaAaAaAa

Genotip: 4 Aa

Fenotip: dominant : retsessiv = 4 : 0

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Do‘konda «birinchi avlod» (F1) pomidor urug‘i sotiladi. Bog‘bon uning hosilidan urug‘ olib ekkanda, keyingi yil o‘simliklar bir-biriga o‘xshamaydi: belgilar ajraladi (segregatsiya). Shuning uchun urug‘chilar har yili yangi urug‘ sotadi.

Kim ishlatadi

Seleksioner nav yaratadi, urug‘ sifati inspektori nav tozaligini tekshiradi, chorvador mol zotini yaxshilashda belgilarning avlodlarda ajralishini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofdagi bitta o‘simlik yoki hayvon belgisini tanlang va uni Mendelcha kuzatish oson-yo‘qligini o‘ylang: aniq ikki ko‘rinishi bormi?

Namunalar
0100200300300100SariqYashilO‘simliklar (F₂)
No‘xat donining rangi: sariq (A) yashil (a) ustidan dominant. Aa × Aa chatishtirilsa, nasllar AA, Aa, Aa, aa bo‘ladi: 3 sariq : 1 yashil. Agar F2 da 400 ta o‘simlik olingan bo‘lsa, kutiladigan sariqlari 300, yashillari 100 ta.
P: ♀ BB × ♂ bb
♀ \ ♂b
BBb
Genotip: 1 Bb
Fenotip: 1
Quyon junining qora rangi (B) jigarrangdan (b) dominant. Qora quyon bilan jigarrang quyon chatishtirilganda 8 bolasining hammasi qora chiqdi. Bu qora quyon BB bo‘lishi ehtimoli katta; agar yarmi jigarrang bo‘lganida, u Bb bo‘lgan bo‘lar edi (Bb × bb → 1 : 1).
Sinfda faoliyat

«Gametalar qutisi»: har bir juft ikkita rangli qog‘oz kartochkaga A yoki a yozib, Pennet katagi (2×2) tuzadi va F2 nisbatini hisoblaydi.

Mashq
1
Tushunchalarni aniqlang: gomozigota, geterozigota.
2
Aa × aa chatishtirishda avlodlarning genotip va fenotip nisbatini yozing (A – dominant).
3
F2 da 1200 ta o‘simlik olindi. 3 : 1 nisbatda nechtasi dominant belgili bo‘ladi? (Faqat son.)
4
Nima uchun F1 da retsessiv belgi ko‘rinmaydi, lekin F2 da yana paydo bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«Yarim mehnat» pandusiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →