Irsiyatning umumiy qonuniyatlari. G. Mendelning irsiyat qonunlari va ularning mohiyati
Irsiyat – organizmlarning belgilarini avlodlarga o‘tkazish xususiyati. G. Mendel (1865) no‘xat o‘simligida gibridologik usulni qo‘lladi: toza liniyalarni chatishtirdi, har bir belgini alohida kuzatdi va nasllarni miqdoriy hisobladi. Bir juft belgi bo‘yicha chatishtirish monoduragay chatishtirish deyiladi. Birinchi qonun (F1 duragaylarning bir xilligi): ikki xil toza (gomozigota) ota-ona chatishtirilsa, F1 dagi barcha avlod bir xil bo‘ladi va dominant belgini namoyon qiladi (AA × aa → barchasi Aa). Ikkinchi qonun (ajralish): F1 duragaylar o‘zaro chatishtirilsa, F2 da fenotip bo‘yicha 3 : 1, genotip bo‘yicha 1 AA : 2 Aa : 1 aa nisbatda ajralish ro‘y beradi. Buning sababi – gametalar toza: meyozda allellar juftining faqat bittasi gametaga tushadi (gametalar tozaligi qoidasi). Genotip – organizmdagi barcha genlar yig‘indisi, fenotip – tashqi va ichki belgilar majmui. Tahliliy chatishtirish (noma’lum genotipli individni aa bilan chatishtirish) dominant belgili organizm gomozigota yoki geterozigota ekanini aniqlaydi. Dominantlik har doim to‘liq bo‘lmaydi: chala (to‘liqsiz) dominantlikda geterozigota oraliq belgiga ega va F2 da fenotip ham 1 : 2 : 1 bo‘ladi (masalan, g‘o‘za tolasi: qo‘ng‘ir – AA, novvotrang – Aa, oq – aa); odam qon guruhlarida esa bir gen uch allelga ega (ko‘p allellilik), AB guruhda ikkala allel birga namoyon bo‘ladi (kodominantlik).
| ♀ \ ♂ | A | a |
|---|---|---|
| A | AA | Aa |
| a | Aa | aa |
Fenotip: 3 : 1
Genotip: 4 Aa
Fenotip: dominant : retsessiv = 4 : 0
Do‘konda «birinchi avlod» (F1) pomidor urug‘i sotiladi. Bog‘bon uning hosilidan urug‘ olib ekkanda, keyingi yil o‘simliklar bir-biriga o‘xshamaydi: belgilar ajraladi (segregatsiya). Shuning uchun urug‘chilar har yili yangi urug‘ sotadi.
Seleksioner nav yaratadi, urug‘ sifati inspektori nav tozaligini tekshiradi, chorvador mol zotini yaxshilashda belgilarning avlodlarda ajralishini hisobga oladi.
Atrofdagi bitta o‘simlik yoki hayvon belgisini tanlang va uni Mendelcha kuzatish oson-yo‘qligini o‘ylang: aniq ikki ko‘rinishi bormi?
| ♀ \ ♂ | b |
|---|---|
| B | Bb |
Fenotip: 1
«Gametalar qutisi»: har bir juft ikkita rangli qog‘oz kartochkaga A yoki a yozib, Pennet katagi (2×2) tuzadi va F2 nisbatini hisoblaydi.