ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

O‘zgaruvchanlik. Genetika va salomatlik

Darslar 24–25 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
24

O‘zgaruvchanlikning umumiy qonuniyatlari

Darslik: 103–109-betlar
MaqsadO‘zgaruvchanlik turlarini (modifikatsion, kombinativ, mutatsion), mutatsiya turlarini va mutagenlarni tushuntirish; N. Vavilovning gomologik qatorlar qonunini bilish.
Yangi so‘zlar
modifikatsiya · modificationmutatsiya · mutationmutagen · mutagenreaksiya normasi · norm of reaction
Tushuntirish

O‘zgaruvchanlik – organizmlarning yangi belgilar orttirish va individlar orasida farq bo‘lish xususiyati. Modifikatsion (fenotipik) o‘zgaruvchanlikda genotip o‘zgarmaydi, belgi muhit ta’sirida reaksiya normasi doirasida o‘zgaradi, u irsiylanmaydi (masalan, yorug‘lik ko‘p tushgan barg qalinroq bo‘ladi). Irsiy o‘zgaruvchanlik ikki xil: kombinativ – ota-ona genlarining yangi birikmalari (krossingover, xromosomalarning mustaqil ajralishi, gametalarning tasodifiy qo‘shilishi) va mutatsion – irsiy materialning o‘zgarishi. Mutatsiyalar: gen (nukleotid ketma-ketligi o‘zgaradi, masalan almashinish, tushib qolish), xromosoma (xromosoma qismining yo‘qolishi, ikki hissa ortishi, ag‘darilishi, ko‘chishi) va genom (xromosomalar soni o‘zgaradi: poliploidiya, aneuploidiya, masalan Daun sindromi – 21-xromosoma trisomiyasi; G. D. Karpechenko karam va turp duragayi xromosomalarini ikki hissa orttirib, nasl beruvchi allopoliploid olgan). Mutatsiyalarni mutagenlar kuchaytiradi: fizik (ionlashtiruvchi nurlanish, ultrabinafsha), kimyoviy (ba’zi kimyoviy moddalar, tamaki tutuni tarkibidagi moddalar) va biologik (ba’zi viruslar). Mutatsiyalar foydali, zararli yoki neytral bo‘lishi mumkin, ko‘pi zararli yoki neytral. N. Vavilov gomologik qatorlar qonunini (1920) ta’riflagan: genetik jihatdan yaqin tur va oilalarda irsiy o‘zgaruvchanlik o‘xshash qatorlar hosil qiladi.

O‘zgaruvchanlikMohiyati
Modifikatsion (irsiylanmaydi)muhit ta’sirida, reaksiya normasi ichida
Kombinativ (irsiy)krossingover, xromosomalarning mustaqil ajralishi, gametalarning tasodifiy qo‘shilishi
Mutatsion (irsiy)gen, xromosoma, genom mutatsiyalari
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi ekin navlari urug‘ni laboratoriyada nurlantirib, tasodifiy mutatsiyalar chaqirish va foydali o‘zgarganlarini tanlash yo‘li bilan olingan. Ko‘p mutatsiya foydasiz, shuning uchun minglab o‘simlik ekiladi, ammo bir nechtasi mustahkamroq yoki hosildorroq bo‘lib chiqadi.

Kim ishlatadi

Mutatsion seleksiya bo‘yicha mutaxassis foydali o‘zgarishlarni tanlaydi, radiatsiya xavfsizligi xodimi nurlanishni o‘lchaydi, urug‘chilik kompaniyasi yangi navlarni sinaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bozorda bir turdagi meva-sabzavotlar o‘lchamlarini solishtiring (kuzating) va qaysi farqlar o‘sish sharoitidan, qaysilari irsiyatdan bo‘lishi mumkinligini o‘ylang.

Namunalar
Karam bir xil navning urug‘lari soyada va quyoshda o‘stirilsa, barg o‘lchamlari har xil bo‘ladi – bu modifikatsiya. Urug‘lardan keyingi avlod yana ikkala sharoitda o‘zgaruvchan bo‘lib qolaveradi: o‘zgarish irsiylanmagan.
ƒFormula
46 + 1 = 47
21-xromosoma trisomiyasi
Odamda 21-xromosoma uch nusxada bo‘lsa, xromosoma soni 47 ta bo‘ladi (46 + 1) – bu genom mutatsiyasi; Daun sindromi shu sababli rivojlanadi.
Sinfda faoliyat

«Mutatsiyami yoki modifikatsiyami?» – o‘qituvchi misollar o‘qiydi, o‘quvchilar ikki rangli kartochka ko‘taradi va sababini aytadi.

Mashq
1
Modifikatsion va mutatsion o‘zgaruvchanlikni taqqoslang (3 ta jihat).
2
Mutagenlarga uch misol (har bir guruhdan bittadan) keltiring.
3
Odamda 21-xromosoma bo‘yicha trisomiya bo‘lsa, hujayradagi xromosomalar soni nechta? (Faqat son.)
4
Nima uchun ko‘pchilik mutatsiyalar zararli yoki neytral bo‘ladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliReklamadagi to‘rt arqonli blokHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →