O‘zgaruvchanlikning umumiy qonuniyatlari
O‘zgaruvchanlik – organizmlarning yangi belgilar orttirish va individlar orasida farq bo‘lish xususiyati. Modifikatsion (fenotipik) o‘zgaruvchanlikda genotip o‘zgarmaydi, belgi muhit ta’sirida reaksiya normasi doirasida o‘zgaradi, u irsiylanmaydi (masalan, yorug‘lik ko‘p tushgan barg qalinroq bo‘ladi). Irsiy o‘zgaruvchanlik ikki xil: kombinativ – ota-ona genlarining yangi birikmalari (krossingover, xromosomalarning mustaqil ajralishi, gametalarning tasodifiy qo‘shilishi) va mutatsion – irsiy materialning o‘zgarishi. Mutatsiyalar: gen (nukleotid ketma-ketligi o‘zgaradi, masalan almashinish, tushib qolish), xromosoma (xromosoma qismining yo‘qolishi, ikki hissa ortishi, ag‘darilishi, ko‘chishi) va genom (xromosomalar soni o‘zgaradi: poliploidiya, aneuploidiya, masalan Daun sindromi – 21-xromosoma trisomiyasi; G. D. Karpechenko karam va turp duragayi xromosomalarini ikki hissa orttirib, nasl beruvchi allopoliploid olgan). Mutatsiyalarni mutagenlar kuchaytiradi: fizik (ionlashtiruvchi nurlanish, ultrabinafsha), kimyoviy (ba’zi kimyoviy moddalar, tamaki tutuni tarkibidagi moddalar) va biologik (ba’zi viruslar). Mutatsiyalar foydali, zararli yoki neytral bo‘lishi mumkin, ko‘pi zararli yoki neytral. N. Vavilov gomologik qatorlar qonunini (1920) ta’riflagan: genetik jihatdan yaqin tur va oilalarda irsiy o‘zgaruvchanlik o‘xshash qatorlar hosil qiladi.
«Mutatsiyami yoki modifikatsiyami?» – o‘qituvchi misollar o‘qiydi, o‘quvchilar ikki rangli kartochka ko‘taradi va sababini aytadi.