Darslar 28–29 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
28
Hujayraning genetik elementlari
Darslik: 123–125-betlar
MaqsadProkariot va eukariot hujayralarning genetik elementlarini (nukleoid, xromosoma, plazmidlar, transpozonlar) tushuntirish.
Barcha tirik shakllarda irsiy axborot nuklein kislotada saqlanadi: viruslarda DNK yoki RNK, prokariotlarda (bakteriyalar) sitoplazmada joylashgan halqasimon DNK – nukleoid, eukariotlarda esa yadro xromosomalarida (DNK + gistonli oqsillar). Bakteriya DNKsi gistonlar bilan kompleks hosil qilmaydi, shuning uchun uning genlari doimo «ishlab turadi». Plazmidalar – asosiy xromosomadan o‘nlab–yuzlab marta kichik, halqasimon qo‘sh zanjirli DNK bo‘lib, nisbatan kam gen tutadi. Transmissibl plazmidalar bakteriya xromosomasiga qo‘shila oladi, avtonom plazmidalar esa xromosomadan mustaqil ko‘payadi va bir hujayradan boshqasiga o‘ta oladi. Plazmidalarda ko‘pincha antibiotiklarga chidamlilik genlari bo‘ladi, shuning uchun mikroblarda chidamlilik tez tarqaladi; gen muhandisligida plazmidalar vektor – yot gen tashuvchisi sifatida ishlatiladi. Transpozonlar (ko‘chib yuruvchi elementlar) genomda joyini o‘zgartira oladigan DNK bo‘laklari bo‘lib, ularni 1940-yillarda B. Mak-Klintok makkajo‘xorida kashf etgan (Nobel mukofoti, 1983). Retrotranspozonlar RNK nusxa orqali (teskari transkriptaza yordamida) ko‘chadi va DNK miqdorini oshiradi.
Namunalar
Bakteriyada antibiotikka chidamlilik geni plazmidada bo‘lsa, shu plazmida o‘tgan har qanday bakteriya ham chidamli bo‘lib qoladi. Shu sababli antibiotiklarni faqat zarur bo‘lganda va shifokor tayinlaganidek qabul qilish lozim.
Makkajo‘xori donida qizil pigment geni ichiga transpozon kirsa, pigment hosil bo‘lmaydi (don rangsiz); transpozon ko‘chib chiqsa, hujayra yana pigment hosil qiladi va donda rangli dog‘lar paydo bo‘ladi.
Sinfda faoliyat
«Genetik elementlar jadvali»: guruhlar nukleoid, plazmida, transpozon, xromosoma uchun joylashuvi va vazifasini jadvalga to‘ldiradi.
Mashq
1
Prokariot va eukariot irsiy apparatini taqqoslang.