Hujayraning genetik elementlari
Barcha tirik shakllarda irsiy axborot nuklein kislotada saqlanadi: viruslarda DNK yoki RNK, prokariotlarda (bakteriyalar) sitoplazmada joylashgan halqasimon DNK – nukleoid, eukariotlarda esa yadro xromosomalarida (DNK + gistonli oqsillar). Bakteriya DNKsi gistonlar bilan kompleks hosil qilmaydi, shuning uchun uning genlari doimo «ishlab turadi». Plazmidalar – asosiy xromosomadan o‘nlab–yuzlab marta kichik, halqasimon qo‘sh zanjirli DNK bo‘lib, nisbatan kam gen tutadi. Transmissibl plazmidalar bakteriya xromosomasiga qo‘shila oladi, avtonom plazmidalar esa xromosomadan mustaqil ko‘payadi va bir hujayradan boshqasiga o‘ta oladi. Plazmidalarda ko‘pincha antibiotiklarga chidamlilik genlari bo‘ladi, shuning uchun mikroblarda chidamlilik tez tarqaladi; gen muhandisligida plazmidalar vektor – yot gen tashuvchisi sifatida ishlatiladi. Transpozonlar (ko‘chib yuruvchi elementlar) genomda joyini o‘zgartira oladigan DNK bo‘laklari bo‘lib, ularni 1940-yillarda B. Mak-Klintok makkajo‘xorida kashf etgan (Nobel mukofoti, 1983). Retrotranspozonlar RNK nusxa orqali (teskari transkriptaza yordamida) ko‘chadi va DNK miqdorini oshiradi.
| Organizm | Irsiy axborot |
|---|---|
| Viruslar | DNK yoki RNK |
| Prokariotlar | nukleoid: halqasimon DNK; plazmidlar |
| Eukariotlar | yadro xromosomalari: DNK + gistonlar |
iRNKda timin (T) o‘rniga uratsil (U): A–U, T–A, C–G, G–C
Neft bilan ifloslangan ba’zi suv va tuproqda bakteriyalar plazmidlar tufayli neft mahsulotlarini parchalashni «o‘rganishi» mumkin. Plazmid kichik halqasimon DNK bo‘lib, qo‘shni bakteriyaga o‘tishi mumkin, shuning uchun foydali xususiyat tez tarqaladi.
Ekologik mikrobiolog ifloslanishni tozalovchi mikroblarni o‘rganadi, suv tozalash laboratoriyasi xodimi bakteriyalarni nazorat qiladi, gen muhandisi plazmidlardan vektor sifatida foydalanadi.
Plazmidni telefonga o‘rnatiladigan qo‘shimcha dasturga o‘xshatib, bir jumlada tushuntiring.
«Genetik elementlar jadvali»: guruhlar nukleoid, plazmida, transpozon, xromosoma uchun joylashuvi va vazifasini jadvalga to‘ldiradi.