ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Hujayraning genetik elementlari

Darslar 28–29 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
28

Hujayraning genetik elementlari

Darslik: 123–125-betlar
MaqsadProkariot va eukariot hujayralarning genetik elementlarini (nukleoid, xromosoma, plazmidlar, transpozonlar) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
plazmida · plasmidnukleoid · nucleoidtranspozon · transposonvektor · vector
Tushuntirish

Barcha tirik shakllarda irsiy axborot nuklein kislotada saqlanadi: viruslarda DNK yoki RNK, prokariotlarda (bakteriyalar) sitoplazmada joylashgan halqasimon DNK – nukleoid, eukariotlarda esa yadro xromosomalarida (DNK + gistonli oqsillar). Bakteriya DNKsi gistonlar bilan kompleks hosil qilmaydi, shuning uchun uning genlari doimo «ishlab turadi». Plazmidalar – asosiy xromosomadan o‘nlab–yuzlab marta kichik, halqasimon qo‘sh zanjirli DNK bo‘lib, nisbatan kam gen tutadi. Transmissibl plazmidalar bakteriya xromosomasiga qo‘shila oladi, avtonom plazmidalar esa xromosomadan mustaqil ko‘payadi va bir hujayradan boshqasiga o‘ta oladi. Plazmidalarda ko‘pincha antibiotiklarga chidamlilik genlari bo‘ladi, shuning uchun mikroblarda chidamlilik tez tarqaladi; gen muhandisligida plazmidalar vektor – yot gen tashuvchisi sifatida ishlatiladi. Transpozonlar (ko‘chib yuruvchi elementlar) genomda joyini o‘zgartira oladigan DNK bo‘laklari bo‘lib, ularni 1940-yillarda B. Mak-Klintok makkajo‘xorida kashf etgan (Nobel mukofoti, 1983). Retrotranspozonlar RNK nusxa orqali (teskari transkriptaza yordamida) ko‘chadi va DNK miqdorini oshiradi.

OrganizmIrsiy axborot
ViruslarDNK yoki RNK
Prokariotlarnukleoid: halqasimon DNK; plazmidlar
Eukariotlaryadro xromosomalari: DNK + gistonlar
TACAAGGGTATCACTDNAAUGUUCCCAUAGUGAmRNA

iRNKda timin (T) o‘rniga uratsil (U): A–U, T–A, C–G, G–C

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Neft bilan ifloslangan ba’zi suv va tuproqda bakteriyalar plazmidlar tufayli neft mahsulotlarini parchalashni «o‘rganishi» mumkin. Plazmid kichik halqasimon DNK bo‘lib, qo‘shni bakteriyaga o‘tishi mumkin, shuning uchun foydali xususiyat tez tarqaladi.

Kim ishlatadi

Ekologik mikrobiolog ifloslanishni tozalovchi mikroblarni o‘rganadi, suv tozalash laboratoriyasi xodimi bakteriyalarni nazorat qiladi, gen muhandisi plazmidlardan vektor sifatida foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Plazmidni telefonga o‘rnatiladigan qo‘shimcha dasturga o‘xshatib, bir jumlada tushuntiring.

Namunalar
Bakteriyada antibiotikka chidamlilik geni plazmidada bo‘lsa, shu plazmida o‘tgan har qanday bakteriya ham chidamli bo‘lib qoladi. Shu sababli antibiotiklarni faqat zarur bo‘lganda va shifokor tayinlaganidek qabul qilish lozim.
Makkajo‘xori donida qizil pigment geni ichiga transpozon kirsa, pigment hosil bo‘lmaydi (don rangsiz); transpozon ko‘chib chiqsa, hujayra yana pigment hosil qiladi va donda rangli dog‘lar paydo bo‘ladi.
Sinfda faoliyat

«Genetik elementlar jadvali»: guruhlar nukleoid, plazmida, transpozon, xromosoma uchun joylashuvi va vazifasini jadvalga to‘ldiradi.

Mashq
1
Prokariot va eukariot irsiy apparatini taqqoslang.
2
Transmissibl va avtonom plazmidalar farqi nimada?
3
Plazmida o‘lchami xromosomadan 100 marta kichik. Xromosoma 4 600 000 juft nukleotid bo‘lsa, plazmida taxminan necha juft nukleotid? (Faqat son.)
4
Nima uchun plazmidalar gen muhandisligida vektor sifatida qulay?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliAholi ikki baravardan ko‘p oshdimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →