Darslar 1–2 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
1
Biologiya – hayot haqidagi fan
Darslik: 4–6-betlar
MaqsadBiologiyaning o‘rganish obyekti, asosiy bo‘limlari va ilmiy tadqiqot metodlarini bilish hamda ularning amaliy ahamiyatini tushuntirish.
Biologiya – hayot va uning qonuniyatlarini o‘rganuvchi fanlar majmuasi. Uning bo‘limlari o‘rganish obyekti bo‘yicha farqlanadi: botanika o‘simliklarni, zoologiya hayvonlarni, mikrobiologiya mikroorganizmlarni, mikologiya zamburug‘larni, ekologiya esa organizmlarning o‘zaro va muhit bilan aloqasini tadqiq qiladi. Boshqa fanlar bilan chegarada biofizika, biokimyo va bionika kabi sohalar vujudga kelgan: biokimyo organizmlarning kimyoviy tarkibi va ulardagi reaksiyalarni, bionika esa tirik tabiat «yechimlari»ni texnikada qo‘llashni o‘rganadi. Tadqiqotda kuzatish, taqqoslash, tarixiy, eksperimental va modellashtirish metodlaridan foydalaniladi. Zamonaviy biologiya tibbiyot, qishloq xo‘jaligi, ekologiya va biotexnologiya taraqqiyotining asosi bo‘lib, oziq-ovqat xavfsizligi, irsiy kasalliklar va tabiatni muhofaza qilish kabi muammolar yechimiga hissa qo‘shadi.
Namunalar
Dala sharoitida qush turlarining sonini sanab, ularning xatti-harakatini daftarga yozish – kuzatish metodiga misol; ikki o‘simlikning barg tuzilishini solishtirish esa taqqoslash metodiga misoldir.
Olim bir xil o‘simlik urug‘larini ikki guruhga bo‘lib, bir guruhga ko‘proq yorug‘lik beradi, ikkinchisiga bermaydi va o‘sishini o‘lchaydi: bu eksperimental metod. Qushlar qanotidagi mustahkamlik asosida yengil konstruksiya yaratish esa bionikaga misol.
Sinfda faoliyat
«Qaysi metod?» O‘quvchilar kartochkalardagi 8 ta qisqa tadqiqot tavsifini (masalan, kompyuterda populatsiya o‘sishini hisoblash, qazilma suyaklarni taqqoslash) beshta metodga ajratadi.
Mashq
1
Biologiyaning beshta tadqiqot metodini sanang.
Kuzatish, taqqoslash, tarixiy, eksperimental va modellashtirish metodlari.
2
Quyidagilarni fanlarga moslang: o‘simliklar; hayvonlar; zamburug‘lar; organizmlarning muhit bilan aloqasi.
Botanika; zoologiya; mikologiya; ekologiya.
3
Kompyuterda yangi epidemiyaning tarqalish ssenariylarini hisoblash qaysi metodga kiradi va nima uchun foydali?
Modellashtirish metodiga. U real tajriba o‘tkazish imkoni bo‘lmagan hodisalarni oldindan bashorat qilishga va qarorlarni oldindan baholashga yordam beradi.
4
Nima uchun bugungi biologiya faqat kuzatish bilan cheklana olmaydi? Dalillar keltiring.
Sabab-oqibat bog‘lanishlarni aniqlash uchun nazorat guruhli tajriba kerak, murakkab jarayonlar uchun model kerak, evolutsiyani tushunish uchun tarixiy va taqqoslash metodlari kerak. Metodlar bir-birini to‘ldiradi.