ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

2-laboratoriya. Evolutsion g‘oyalar

Darslar 38–39 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
38

2-laboratoriya mashg‘uloti

Darslik: 155-bet
MaqsadIkki tur o‘simlikni morfologik mezon asosida tavsiflash, taqqoslash va morfologik mezonning nisbiyligini xulosa qilish.
Yangi so‘zlar
morfologik mezon · morphological criteriongerbariy · herbariumbelgi · traito‘rtacha qiymat · mean value
Tushuntirish

Laboratoriya maqsadi – ikki turga kiruvchi o‘simliklarning tashqi tuzilishidagi belgilarni aniqlash va ularning bir yoki turli turga mansubligini ko‘rsatish. Jihozlar: har bir turdan 3–5 tadan gerbariy namunasi yoki o‘qituvchi tanlagan maktab hovlisidagi tirik o‘simliklar (masalan, oq terak va qora terak barglari), lupa, chizg‘ich, daftar. Xavfsizlik: noma’lum o‘simliklarni og‘izga olmang va ta’mini tatib ko‘rmang, ularni faqat o‘qituvchi ruxsati bilan teging, ish tugagach qo‘lni yuving. Ish tartibi: 1) namunalarni raqamlang; 2) har biri uchun ildiz (gerbariyda bo‘lsa), poya, barg (oddiy yoki murakkab, tomirlanishi, joylashishi, chetlari), gul va mevaning belgilarini yozing; 3) o‘lchanadigan belgilarni (barg uzunligi, eni, gullar soni) o‘lchab, har bir tur uchun o‘rtacha qiymatni hisoblang; 4) jadvalda ikki turni taqqoslang; 5) xulosa yozing. Xulosa: bir turning individlari ham o‘lchamlari bilan farq qiladi (o‘zgaruvchanlik), shuning uchun belgilar oralig‘i qaralib, boshqa mezonlar (genetik, fiziologik, ekologik) ham hisobga olinadi. Morfologik mezon nisbiy: qiyofadosh turlar tashqaridan bir xil, bir tur ichida esa farqlar bo‘lishi mumkin.

!Diqqat!
Notanish o‘simliklarni og‘izga solmang va tatib ko‘rmang; faqat o‘qituvchi ruxsati bilan ushlang; ishdan keyin qo‘llarni yuving.
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Sifat nazoratchisi quti ichidagi olmalarni tekshirganda bittasini emas, bir nechtasini o‘lchaydi va o‘rtacha oladi, chunki bitta olma tasodifan kichik yoki katta bo‘lishi mumkin. Morfologik mezonda ham shu qoida: bitta namuna emas, ko‘p namunalar solishtiriladi.

Kim ishlatadi

Sifat nazoratchisi mahsulot o‘lchamini baholaydi, botanik gerbariy namunalarini solishtiradi, baliqchilik olimi baliq uzunligini o‘lchaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Bir xil meva yoki sabzavot uyumiga qarab, o‘rtachaga eng yaqin deb o‘ylagan bittasini tanlang va qanday tanlaganingizni tushuntiring.

Namunalar
Tur5 ta bargning uzunligi, smO‘rtacha
A6, 8, 7, 9, 108
B12, 14, 13, 15, 1113
A turida 5 ta bargning uzunligi (sm): 6, 8, 7, 9, 10 – o‘rtacha (6 + 8 + 7 + 9 + 10) : 5 = 8 sm. B turida: 12, 14, 13, 15, 11 – o‘rtacha 65 : 5 = 13 sm. Farq 5 sm, oraliqlar ustma-ust tushmaydi, demak bu belgi bo‘yicha ikki tur ajraladi.
Agar ikki tur bargining uzunligi oraliqlari 8–14 sm va 10–16 sm bo‘lsa, ular ustma-ust tushadi (10–14 sm): faqat uzunlikka qarab turni aniqlab bo‘lmaydi, boshqa belgilar (barg chetlari, tomirlanishi) kerak.
Sinfda faoliyat

«Ishlar tartibi»: guruhlar o‘lchovlar jadvalini tuzadi va bir-birining hisoblarini tekshiradi; kim xatoni topsa, ball oladi.

Mashq
1
Quyidagi uzunliklar (sm) o‘rtachasini toping: 4, 6, 5, 7, 8. (Faqat son.)
2
Nima uchun bir turdagi barglarni o‘lchashda bir nechta namuna olinadi?
3
Faqat morfologik mezon bilan xato xulosa chiqarishga misol keltiring.
4
Laboratoriyada qanday xavfsizlik qoidalariga amal qilinadi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMaktab yopilishi haqidagi skrinshotHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →