Evolutsiyani isbotlashda molekular biologiya, sitologiya, embriologiya fanlari dalillari
Evolutsiyani bevosita kuzatib bo‘lmaydigan makroevolutsiya bilvosita dalillar bilan o‘rganiladi. Molekular biologiya: barcha organizmlarda irsiy axborot DNK (ba’zi viruslarda RNK) da, genetik kod deyarli bir xil (bir kodon – bir aminokislota), oqsil sintezi ribosomada boradi, ATF universal energiya tashuvchi – bu hayotning umumiy kelib chiqishini ko‘rsatadi. Oqsillar va DNK ketma-ketliklari turlar bo‘yicha taqqoslanadi: yaqin turlarda farqlar kam, uzoq turlarda ko‘p. Masalan, odam va shimpanze DNK ketma-ketligi taxminan 98–99 % bir xil; odam va makaka sitoxrom c oqsilida atigi 1 ta aminokislota farq qiladi, odam va ot orasida taxminan 12 ta. Farqlar vaqt bo‘yi to‘planishi sababli «molekular soat» turlar ajralgan vaqtni baholashga yordam beradi. Gemoglobinning α va β zanjirlari (141 va 146 aminokislota) ketma-ketligi o‘xshash – ular bir ajdod genning ko‘payishi va divergensiyasi natijasi. Sitologiya: barcha organizmlar hujayradan tuzilgan (hujayra nazariyasi), hujayralarda umumiy organoidlar va membranalar bor. Embriologiya: umurtqalilar embrionlari erta bosqichlarda (tomoq yoriqlari, dum, xorda) o‘xshash, keyin sinfga xos belgilar paydo bo‘ladi (K. Ber qonuni). E. Gekkel biogenetik qonunni (ontogenez – filogenezning qisqa takrori) ilgari surdi; hozirgi tushunchada ontogenez ajdodlarning voyaga yetgan shakllarini emas, embrional bosqichlarni takrorlaydi va ba’zi bosqichlar tushib qoladi yoki o‘zgaradi (A. N. Severtsovning filoembriogenez nazariyasi: foydali mutatsiyalar embrional bosqichlarni o‘zgartirib, filogenezni o‘zgartiradi).
| Dalil | Nimani ko‘rsatadi |
|---|---|
| Molekulyar biologiya | hammada DNK, deyarli yagona kod, ribosomalar, ATF; oqsil va DNK ketma-ketliklari solishtiriladi |
| Sitologiya | hamma organizmlar hujayradan tuzilgan |
| Embriologiya | dastlabki bosqichlarda embrionlar o‘xshash |
Muzey olimi yangi topilgan hayvonni oila daraxtidagi o‘rniga qo‘yish uchun uning qisqa DNK yoki oqsil ketma-ketligini ma’lum turlarniki bilan solishtiradi. Farq qancha kam bo‘lsa, qarindoshlik shuncha yaqin deb baholanadi.
Muzey taksonomisti turlarni tasniflaydi, genom laboratoriyasi bioinformatigi ketma-ketliklarni solishtiradi, tabiatni muhofaza qilish biologi xavf ostidagi turlarning qarindoshligini aniqlaydi.
Ikki uzun so‘zni (masalan, o‘zbekcha va rus yoki ingliz tilida) olib, nechta harfi farq qilishini sanang va bu qarindoshlikka qanchalik o‘xshashini o‘ylang.
| Guruh | Jabra yoriqlaridan nima hosil bo‘ladi |
|---|---|
| Baliqlar | jabralar |
| Quruqlik umurtqalilari | quloq qismlari, bo‘yin bezlari |
«Molekular daraxt»: guruhlarga turlar orasidagi aminokislota farqlari jadvali beriladi va ular shu raqamlar asosida «oila daraxti» chizadi.