ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Evolutsiya dalillari

Darslar 50–51 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
50

Evolutsiyani isbotlashda molekular biologiya, sitologiya, embriologiya fanlari dalillari

Darslik: 199–203-betlar
MaqsadMolekular biologiya, sitologiya va embriologiya ma’lumotlarining evolutsiyani isbotlashdagi ahamiyatini tushuntirish; embrional o‘xshashlik, filogenez va ontogenez munosabatini bayon etish.
Yangi so‘zlar
filogenez · phylogenyontogenez · ontogenesismolekular soat · molecular clockgenetik kod · genetic code
Tushuntirish

Evolutsiyani bevosita kuzatib bo‘lmaydigan makroevolutsiya bilvosita dalillar bilan o‘rganiladi. Molekular biologiya: barcha organizmlarda irsiy axborot DNK (ba’zi viruslarda RNK) da, genetik kod deyarli bir xil (bir kodon – bir aminokislota), oqsil sintezi ribosomada boradi, ATF universal energiya tashuvchi – bu hayotning umumiy kelib chiqishini ko‘rsatadi. Oqsillar va DNK ketma-ketliklari turlar bo‘yicha taqqoslanadi: yaqin turlarda farqlar kam, uzoq turlarda ko‘p. Masalan, odam va shimpanze DNK ketma-ketligi taxminan 98–99 % bir xil; odam va makaka sitoxrom c oqsilida atigi 1 ta aminokislota farq qiladi, odam va ot orasida taxminan 12 ta. Farqlar vaqt bo‘yi to‘planishi sababli «molekular soat» turlar ajralgan vaqtni baholashga yordam beradi. Gemoglobinning α va β zanjirlari (141 va 146 aminokislota) ketma-ketligi o‘xshash – ular bir ajdod genning ko‘payishi va divergensiyasi natijasi. Sitologiya: barcha organizmlar hujayradan tuzilgan (hujayra nazariyasi), hujayralarda umumiy organoidlar va membranalar bor. Embriologiya: umurtqalilar embrionlari erta bosqichlarda (tomoq yoriqlari, dum, xorda) o‘xshash, keyin sinfga xos belgilar paydo bo‘ladi (K. Ber qonuni). E. Gekkel biogenetik qonunni (ontogenez – filogenezning qisqa takrori) ilgari surdi; hozirgi tushunchada ontogenez ajdodlarning voyaga yetgan shakllarini emas, embrional bosqichlarni takrorlaydi va ba’zi bosqichlar tushib qoladi yoki o‘zgaradi (A. N. Severtsovning filoembriogenez nazariyasi: foydali mutatsiyalar embrional bosqichlarni o‘zgartirib, filogenezni o‘zgartiradi).

DalilNimani ko‘rsatadi
Molekulyar biologiyahammada DNK, deyarli yagona kod, ribosomalar, ATF; oqsil va DNK ketma-ketliklari solishtiriladi
Sitologiyahamma organizmlar hujayradan tuzilgan
Embriologiyadastlabki bosqichlarda embrionlar o‘xshash
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Muzey olimi yangi topilgan hayvonni oila daraxtidagi o‘rniga qo‘yish uchun uning qisqa DNK yoki oqsil ketma-ketligini ma’lum turlarniki bilan solishtiradi. Farq qancha kam bo‘lsa, qarindoshlik shuncha yaqin deb baholanadi.

Kim ishlatadi

Muzey taksonomisti turlarni tasniflaydi, genom laboratoriyasi bioinformatigi ketma-ketliklarni solishtiradi, tabiatni muhofaza qilish biologi xavf ostidagi turlarning qarindoshligini aniqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Ikki uzun so‘zni (masalan, o‘zbekcha va rus yoki ingliz tilida) olib, nechta harfi farq qilishini sanang va bu qarindoshlikka qanchalik o‘xshashini o‘ylang.

Namunalar
01020304050011244ShimpanzeMakakaOtAchitqiSitoxrom c: odamnikidan farq (aminokislotalar)
Sitoxrom c da odam–shimpanze farqi 0 ta, odam–makaka 1 ta, odam–ot 12 ta, odam–achitqi 44 ta atrofida: farq qancha katta bo‘lsa, ajdod shunchalik qadimiy – bu qarindoshlik darajasini ko‘rsatadi.
GuruhJabra yoriqlaridan nima hosil bo‘ladi
Baliqlarjabralar
Quruqlik umurtqalilariquloq qismlari, bo‘yin bezlari
Odam, tovuq va baliq embrionlarida tomoq yoriqlari paydo bo‘ladi. Baliqlarda ular jabraga aylanadi, quruqlik umurtqalilarida esa boshqa tuzilmalarga (masalan, quloq va bo‘yin bezlari qismlariga) o‘zgaradi – umumiy ajdod belgisi.
Sinfda faoliyat

«Molekular daraxt»: guruhlarga turlar orasidagi aminokislota farqlari jadvali beriladi va ular shu raqamlar asosida «oila daraxti» chizadi.

Mashq
1
Genetik kodning bir xilligi nimani ko‘rsatadi?
2
Embrional rivojlanish tahlili bo‘yicha qanday xulosa qilish mumkin?
3
Gemoglobin α zanjirida 141, β zanjirida 146 aminokislota bor. Bir molekulada (2 α + 2 β) jami nechta aminokislota? (Faqat son.)
4
Nima uchun Gekkelning «ontogenez filogenezni takrorlaydi» qoidasi hozir aniqlashtirib aytiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQisqa tutashuv — eng yaxshi usulmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →