Organik olamdagi moslanishlar – evolutsiya natijasi
Moslanish deb organizm qanday tuzilgani, a’zolari qanday ishlashi va o‘zini qanday tutishi uning yashash sharoitiga muvofiq kelishiga aytiladi; u yashovchanlikni, raqobat qobiliyatini va nasl qoldirishni ta’minlaydi. Moslanishlar tabiiy tanlanish natijasi: tasodifiy irsiy o‘zgarishlardan muhitga mosi saqlanib, avlodlar davomida to‘planadi. Morfologik moslanishlar tana shakli va rangiga oid: qush tanasining uchishga, baliq tanasining suzishga mosligi; himoya rangi (cho‘l kaltakesagi qum rangida, qishda oqarish – tovushqon, kuropatka); maskirovka (chupchik hasharot novdaga, kallima kapalagi bargga o‘xshaydi); ogohlantiruvchi rang – yorqin, himoyalangan hayvonlarda (ari, tugmachaqo‘ng‘iz) yirtqichni ogohlantiradi; mimikriya – himoyasiz turning himoyalangan turga o‘xshashi (ba’zi pashshalar ariga o‘xshash). Fiziologik moslanishlar – modda almashinuvi va funksiyalarga oid: tuyaning suvni tejashi, qishki uyqu, o‘simliklarda sho‘rlanishga chidamlilik. Xulq-atvor moslanishlari: qushlarning ko‘chishi, hayvonlarning zaxira yig‘ishi, o‘lik ko‘rinishini olish. Hech bir moslanish mutlaq emas, ular nisbiy: faqat o‘sha muhitda foydali; muhit o‘zgarsa foyda yo‘qolishi mumkin (qish kelmay qolsa oq tovushqon xavfda), ba’zan yirtqichlar ham moslashadi; shuningdek, mimikriya ham yirtqich o‘rganib ketsa samarasiz. Bu nisbiylik moslanishlar tanlanish natijasi ekanini ko‘rsatadi, maqsadli yaratilganini emas.
| Moslashuv | Misollar |
|---|---|
| Morfologik | himoya rangi, kamuflyaj, ogohlantiruvchi rang, mimikriya |
| Fiziologik | tuyaning suvni tejashi, qishki uyqu, sho‘rga chidamlilik |
| Xulq-atvor | qushlar uchib ketishi, oziq g‘amlash, o‘likka o‘xshab qolish |
Yo‘l to‘siqlari va ogohlantiruvchi tasmalarda sariq-qora yo‘l-yo‘l rang ishlatiladi. Bu ari va ba’zi hasharotlarning ogohlantiruvchi tusiga o‘xshaydi: ikkalasida ham maqsad «e’tibor bering» degan signal berish.
Yo‘l xavfsizligi dizayneri ogohlantirish belgilarini tanlaydi, yovvoyi tabiat fotografi kamuflyaj qiladi, tabiat parki gidi hayvonlarning moslanishlarini tushuntiradi.
Ko‘cha yoki maktabdagi uchta ogohlantiruvchi belgining ranglari va andozalarini yozib, ularni tabiatdagi misol bilan solishtiring.
«Maskirovka ustasi»: o‘quvchilar fotosuratdan maskirovkalangan hayvonni topadi va uni «ochib beradigan» belgilarni aytadi.