Hayotning molekula darajasi. Hujayraning kimyoviy tarkibi
Darslar 3–4 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
3
Hayotning molekula darajasi va uning o‘ziga xos jihatlari
Darslik: 12–15-betlar
MaqsadHayotning molekula darajasida o‘rganiladigan obyektlar va jarayonlarni, uglerodning va ATFning rolini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
makromolekula · macromoleculebiopolimer · biopolymermonomer · monomerATF · ATP
Tushuntirish
Molekula darajasida hujayradagi organik birikmalar – oqsillar, nuklein kislotalar, uglevodlar va lipidlar – hamda ularning tuzilishi va vazifalari o‘rganiladi. Makromolekulalar kichik bo‘laklar – monomerlarning bog‘lanishidan hosil bo‘ladi: oqsilda monomer aminokislota, nuklein kislotada nukleotid, kraxmalda glukoza. Bunday yirik, xilma-xil molekulalar uglerod atomining boshqa atomlar bilan mustahkam va uzun zanjirli bog‘lar hosil qila olishi tufayli mavjud. Bu darajada irsiy axborot saqlanadi va nusxalanadi, quyosh energiyasi fotosintezda kimyoviy bog‘lar energiyasiga aylanadi, parchalanish energiyasi esa universal energiya tashuvchi ATFda to‘planadi. Jarayonlar tartibli joylashgan: oqsil sintezi ribosomada, glikoliz sitoplazmada, nafas olish mitoxondriyada, fotosintez xloroplastda kechadi. Hujayradan ajratilgan molekula faqat kimyoviy va fizik xossalarini saqlaydi; hayotiy vazifasi esa butun hujayra tizimida namoyon bo‘ladi.
Namunalar
Gemoglobin molekulasida temir, xlorofillda esa magniy bor: shu elementlar yetishmasa, o‘sha makromolekulalar o‘z vazifasini to‘liq bajara olmaydi.
Kraxmal va selluloza ikkalasi ham glukoza monomerlaridan tuzilgan, lekin bog‘lanish usuli va vazifasi turlicha: kraxmal zaxira, selluloza esa qurilish materialidir.
Sinfda faoliyat
«Monomer – polimer». Guruhlar monomer kartochkalaridan (aminokislota, nukleotid, glukoza) zanjir yig‘ib, qaysi makromolekula hosil bo‘lganini aytadi.
Mashq
1
Nima uchun organik birikmalarning asosini uglerod tashkil etadi?
Uglerod atomi o‘zaro va boshqa atomlar bilan mustahkam bog‘lar hosil qilib, uzun, tarmoqlangan zanjirlar va halqalar yaratadi; shu sababli molekulalar juda xilma-xil bo‘ladi.
2
Quyidagi jarayonlarning hujayradagi o‘rnini ayting: oqsil sintezi, nafas olish, fotosintez, glikoliz.
ATF qanday molekula va hujayradagi asosiy vazifasi nima?
Adenozintrifosfat – adenin, riboza va uchta fosfat qoldig‘idan tuzilgan nukleotid; hujayra jarayonlari uchun energiyani to‘plash va yetkazishda universal manba.
4
Nima uchun hujayradan ajratib olingan DNK probirkada «tirik» hisoblanmaydi?
U hujayraning boshqa komponentlarisiz moddalar almashinuvi, o‘z-o‘zini boshqarish va ko‘payishni amalga oshirmaydi; faqat kimyoviy-fizik xossalarga ega bo‘ladi. Hayot butun tizim darajasida namoyon bo‘ladi.