Hayotning molekula darajasi va uning o‘ziga xos jihatlari
Molekula darajasida hujayradagi organik birikmalar – oqsillar, nuklein kislotalar, uglevodlar va lipidlar – hamda ularning tuzilishi va vazifalari o‘rganiladi. Makromolekulalar kichik bo‘laklar – monomerlarning bog‘lanishidan hosil bo‘ladi: oqsilda monomer aminokislota, nuklein kislotada nukleotid, kraxmalda glukoza. Bunday yirik, xilma-xil molekulalar uglerod atomining boshqa atomlar bilan mustahkam va uzun zanjirli bog‘lar hosil qila olishi tufayli mavjud. Bu darajada irsiy axborot saqlanadi va nusxalanadi, quyosh energiyasi fotosintezda kimyoviy bog‘lar energiyasiga aylanadi, parchalanish energiyasi esa universal energiya tashuvchi ATFda to‘planadi. Jarayonlar tartibli joylashgan: oqsil sintezi ribosomada, glikoliz sitoplazmada, nafas olish mitoxondriyada, fotosintez xloroplastda kechadi. Hujayradan ajratilgan molekula faqat kimyoviy va fizik xossalarini saqlaydi; hayotiy vazifasi esa butun hujayra tizimida namoyon bo‘ladi.
| Makromolekula | Monomer |
|---|---|
| Oqsil | aminokislota |
| Nuklein kislota | nukleotid |
| Kraxmal | glyukoza |
Quruq loviya yoki makaron qadog‘idagi yozuvda oqsil, yog‘ va uglevodlar ko‘rsatiladi. Bu uchta so‘z hujayra ichidagi makromolekulalar guruhlari bilan bir xil: tarkibni o‘qiy olgan odam oziq-ovqat tarkibini taqqoslay oladi.
Oziq-ovqat texnologi mahsulot tarkibini rejalashtiradi, biokimyogar oqsillarni laboratoriyada tahlil qiladi, materialshunos uglerodli polimerlar bilan ishlaydi.
Keyingi safar oziq-ovqat yorlig‘ini ko‘rsangiz, uchta guruhdan qaysi biri eng ko‘p ekanini toping.
| Polisaxarid | Monomer | Vazifa |
|---|---|---|
| Kraxmal | glyukoza | zaxira |
| Sellyuloza | glyukoza | qurilish materiali |
«Monomer – polimer». Guruhlar monomer kartochkalaridan (aminokislota, nukleotid, glukoza) zanjir yig‘ib, qaysi makromolekula hosil bo‘lganini aytadi.