ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Hayotning molekula darajasi. Hujayraning kimyoviy tarkibi

Darslar 3–4 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
3

Hayotning molekula darajasi va uning o‘ziga xos jihatlari

Darslik: 12–15-betlar
MaqsadHayotning molekula darajasida o‘rganiladigan obyektlar va jarayonlarni, uglerodning va ATFning rolini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
makromolekula · macromoleculebiopolimer · biopolymermonomer · monomerATF · ATP
Tushuntirish

Molekula darajasida hujayradagi organik birikmalar – oqsillar, nuklein kislotalar, uglevodlar va lipidlar – hamda ularning tuzilishi va vazifalari o‘rganiladi. Makromolekulalar kichik bo‘laklar – monomerlarning bog‘lanishidan hosil bo‘ladi: oqsilda monomer aminokislota, nuklein kislotada nukleotid, kraxmalda glukoza. Bunday yirik, xilma-xil molekulalar uglerod atomining boshqa atomlar bilan mustahkam va uzun zanjirli bog‘lar hosil qila olishi tufayli mavjud. Bu darajada irsiy axborot saqlanadi va nusxalanadi, quyosh energiyasi fotosintezda kimyoviy bog‘lar energiyasiga aylanadi, parchalanish energiyasi esa universal energiya tashuvchi ATFda to‘planadi. Jarayonlar tartibli joylashgan: oqsil sintezi ribosomada, glikoliz sitoplazmada, nafas olish mitoxondriyada, fotosintez xloroplastda kechadi. Hujayradan ajratilgan molekula faqat kimyoviy va fizik xossalarini saqlaydi; hayotiy vazifasi esa butun hujayra tizimida namoyon bo‘ladi.

MakromolekulaMonomer
Oqsilaminokislota
Nuklein kislotanukleotid
Kraxmalglyukoza
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Quruq loviya yoki makaron qadog‘idagi yozuvda oqsil, yog‘ va uglevodlar ko‘rsatiladi. Bu uchta so‘z hujayra ichidagi makromolekulalar guruhlari bilan bir xil: tarkibni o‘qiy olgan odam oziq-ovqat tarkibini taqqoslay oladi.

Kim ishlatadi

Oziq-ovqat texnologi mahsulot tarkibini rejalashtiradi, biokimyogar oqsillarni laboratoriyada tahlil qiladi, materialshunos uglerodli polimerlar bilan ishlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Keyingi safar oziq-ovqat yorlig‘ini ko‘rsangiz, uchta guruhdan qaysi biri eng ko‘p ekanini toping.

Namunalar
Gemoglobin molekulasida temir, xlorofillda esa magniy bor: shu elementlar yetishmasa, o‘sha makromolekulalar o‘z vazifasini to‘liq bajara olmaydi.
PolisaxaridMonomerVazifa
Kraxmalglyukozazaxira
Sellyulozaglyukozaqurilish materiali
Kraxmal va selluloza ikkalasi ham glukoza monomerlaridan tuzilgan, lekin bog‘lanish usuli va vazifasi turlicha: kraxmal zaxira, selluloza esa qurilish materialidir.
Sinfda faoliyat

«Monomer – polimer». Guruhlar monomer kartochkalaridan (aminokislota, nukleotid, glukoza) zanjir yig‘ib, qaysi makromolekula hosil bo‘lganini aytadi.

Mashq
1
Nima uchun organik birikmalarning asosini uglerod tashkil etadi?
2
Quyidagi jarayonlarning hujayradagi o‘rnini ayting: oqsil sintezi, nafas olish, fotosintez, glikoliz.
3
ATF qanday molekula va hujayradagi asosiy vazifasi nima?
4
Nima uchun hujayradan ajratib olingan DNK probirkada «tirik» hisoblanmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliSheva so‘zlari xatomi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →