ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Fermentlar va rekombinant DNK

Darslar 30–31 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
30

Gen muhandisligida qo‘llaniladigan fermentlar

Darslik: 131–133-betlar
MaqsadGen muhandisligi fermentlari – polimeraza, revertaza, ligaza va restriktazalarning vazifasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
restriktaza · restriction enzymeligaza · ligaserevertaza · reverse transcriptaserestriksiya sayti · restriction site
Tushuntirish

Gen muhandisligida DNKni kesadigan, ulaydigan va nusxalaydigan fermentlar ishlatiladi. DNK polimeraza (1950-yillarda A. Kornberg E. coli dan ajratgan) komplementar nukleotidlarni biriktirib yangi DNK zanjirini sintez qiladi. Revertaza (teskari transkriptaza) – ba’zi RNK-viruslar fermenti – RNK matritsasida komplementar DNK (kDNK) sintez qiladi; shu orqali i-RNKdan gen nusxasi olinadi. DNK ligaza qo‘shni nukleotidlar orasidagi fosfodiefir bog‘larini hosil qilib, DNK bo‘laklarini bir-biriga tikadi. Restriktazalar (restriksion endonukleazalar) DNKning o‘zi tanigan 4–6 nukleotidli maxsus ketma-ketligini – restriksiya saytini – topib, shu joyidan kesadi. Bakteriyalarda ular yot DNK (masalan, virus DNKsi) dan himoya vazifasini bajargan. Restriktazalar yopishqoq uchli (EcoRI) yoki to‘mtoq uchli (HpaI) bo‘laklar hosil qiladi; yopishqoq uchlar komplementar bo‘lgani uchun turli DNK bo‘laklari oson birikadi. Fermentlar nomi ular ajratib olingan bakteriya nomidan olinadi: EcoRI – Escherichia coli. Kesilgan bo‘laklar elektroforez bilan uzunligi bo‘yicha ajratiladi.

harorat (°C)pHferment faolligi: 100 %

Har bir fermentning o‘z optimal harorati va pH i bor; yuqori haroratda oqsil buziladi (denaturatsiya).

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

O‘simlik kasalliklari laboratoriyasi texnigi kasallik qo‘zg‘atuvchisining DNKsini ko‘paytiradi, so‘ng restriktaza bilan kesadi va bo‘laklarning uzunliklaridan «shtrix-kod» oladi. Bo‘laklar tartibi qaysi qo‘zg‘atuvchi ekanini ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

O‘simlik salomatligi laboratoriyasi texnigi qo‘zg‘atuvchini aniqlaydi, sud-ekspertiza tahlilchisi DNK izlarini taqqoslaydi, bioinjener fermentlar bilan DNK parchalarini yig‘adi.

Bugun sinab ko‘ring

Ham «kesish», ham «biriktirish» kerak bo‘ladigan ishni (masalan, gapdan so‘zni olib tashlab, qolganini tutashtirishni) o‘ylab, ularni restriktaza va ligaza bilan solishtiring.

Namunalar
GCATATTATACG
EcoRI saytni G↓AATTC bo‘yicha taniydi. Agar DNKda bu ketma-ketlik 3 joyda uchrasa, chiziqli molekula 3 marta kesilib 4 bo‘lakka bo‘linadi; halqasimon plazmida esa 1 saytda kesilsa, ochilib bitta chiziqli bo‘lakka aylanadi.
Elektroforezda DNK manfiy zaryadli bo‘lgani uchun musbat qutbga qarab siljiydi; kichik bo‘laklar tezroq, katta bo‘laklar sekinroq harakatlanadi, shuning uchun gelda bo‘laklar uzunligi bo‘yicha ajraladi.
Sinfda faoliyat

«Fermentlar – ish qurollari»: kartochkalarda ferment nomlari va vazifalari (qaychi, yelim, nusxa ko‘chirgich) aralash beriladi, juftlanadi.

Mashq
1
Restriktaza va ligaza vazifalarini farqlang.
2
Chiziqli DNKda restriksiya sayti 5 joyda bo‘lsa, kesilgandan keyin nechta bo‘lak hosil bo‘ladi? (Faqat son.)
3
Revertaza nima qiladi va u nega kerak?
4
Nega yopishqoq uchlar DNK bo‘laklarini ulashni osonlashtiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliDerazalarni yopish isitishni kamaytirdimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →