Gen muhandisligida qo‘llaniladigan fermentlar
Gen muhandisligida DNKni kesadigan, ulaydigan va nusxalaydigan fermentlar ishlatiladi. DNK polimeraza (1950-yillarda A. Kornberg E. coli dan ajratgan) komplementar nukleotidlarni biriktirib yangi DNK zanjirini sintez qiladi. Revertaza (teskari transkriptaza) – ba’zi RNK-viruslar fermenti – RNK matritsasida komplementar DNK (kDNK) sintez qiladi; shu orqali i-RNKdan gen nusxasi olinadi. DNK ligaza qo‘shni nukleotidlar orasidagi fosfodiefir bog‘larini hosil qilib, DNK bo‘laklarini bir-biriga tikadi. Restriktazalar (restriksion endonukleazalar) DNKning o‘zi tanigan 4–6 nukleotidli maxsus ketma-ketligini – restriksiya saytini – topib, shu joyidan kesadi. Bakteriyalarda ular yot DNK (masalan, virus DNKsi) dan himoya vazifasini bajargan. Restriktazalar yopishqoq uchli (EcoRI) yoki to‘mtoq uchli (HpaI) bo‘laklar hosil qiladi; yopishqoq uchlar komplementar bo‘lgani uchun turli DNK bo‘laklari oson birikadi. Fermentlar nomi ular ajratib olingan bakteriya nomidan olinadi: EcoRI – Escherichia coli. Kesilgan bo‘laklar elektroforez bilan uzunligi bo‘yicha ajratiladi.
Har bir fermentning o‘z optimal harorati va pH i bor; yuqori haroratda oqsil buziladi (denaturatsiya).
O‘simlik kasalliklari laboratoriyasi texnigi kasallik qo‘zg‘atuvchisining DNKsini ko‘paytiradi, so‘ng restriktaza bilan kesadi va bo‘laklarning uzunliklaridan «shtrix-kod» oladi. Bo‘laklar tartibi qaysi qo‘zg‘atuvchi ekanini ko‘rsatadi.
O‘simlik salomatligi laboratoriyasi texnigi qo‘zg‘atuvchini aniqlaydi, sud-ekspertiza tahlilchisi DNK izlarini taqqoslaydi, bioinjener fermentlar bilan DNK parchalarini yig‘adi.
Ham «kesish», ham «biriktirish» kerak bo‘ladigan ishni (masalan, gapdan so‘zni olib tashlab, qolganini tutashtirishni) o‘ylab, ularni restriktaza va ligaza bilan solishtiring.
«Fermentlar – ish qurollari»: kartochkalarda ferment nomlari va vazifalari (qaychi, yelim, nusxa ko‘chirgich) aralash beriladi, juftlanadi.