Uglevodlar, lipidlar, oqsillar va nuklein kislotalar
Darslar 5–6 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
5
Uglevodlar va lipidlar
Darslik: 20–24-betlar
MaqsadUglevodlar va lipidlarning guruhlarini, tuzilishini va hujayradagi vazifalarini bilish.
Uglevodlar uch guruhga bo‘linadi. Monosaxaridlar (glukoza, fruktoza, riboza, dezoksiriboza) gidrolizlanmaydigan oddiy shakarlardir; glukoza C₆H₁₂O₆ sog‘lom odam qonida och qoringa taxminan 3,9–5,5 mmol/l miqdorda saqlanadi va asosiy energiya manbayi hisoblanadi. Disaxaridlar ikki monosaxariddan suv ajralib hosil bo‘ladi: saxaroza – glukoza + fruktoza, maltoza – glukoza + glukoza, laktoza – glukoza + galaktoza. Polisaxaridlar (kraxmal, glikogen, selluloza, xitin) ko‘p glukoza va shunga o‘xshash monomerlardan tuzilgan, suvda erimaydi: kraxmal o‘simlikda, glikogen hayvon va zamburug‘larda zaxira vazifasini bajaradi, selluloza o‘simlik hujayra devorining asosi, xitin esa zamburug‘lar hujayra devori va bo‘g‘imoyoqlilar qoplamida bo‘ladi. Lipidlar suvda erimaydigan (gidrofob) moddalar bo‘lib, neytral yog‘lar (glitserin + uchta yog‘ kislota), mumlar, fosfolipidlar (membrana asosi) va steroidlarga (masalan, xolesterin) bo‘linadi. Ular energiya manbayi (1 g yog‘ taxminan 38,9 kJ), zaxira, issiqlik izolyatsiyasi, himoya va gormonal funksiyalarni bajaradi.
Namunalar
Sutdagi laktoza ichakda glukoza va galaktozaga parchalanadi; fermenti yetishmasa, ba’zi odamlarda sut ichganda ichak bezovtaligi paydo bo‘ladi.
Tuya o‘rkachida to‘plangan yog‘ energiya zaxirasi bo‘libgina qolmay, parchalanganda suv ham hosil qiladi, shuning uchun cho‘l hayvonlarida qimmatli.
Sinfda faoliyat
«Uglevodlar jadvali». Doskaga uch ustun chiziladi (mono-, di-, polisaxaridlar); o‘quvchilar 10 ta modda nomini (saxaroza, xitin, riboza, glikogen ...) to‘g‘ri ustunga yopishtiradi.
Mashq
1
Saxaroza, maltoza va laktozaning tarkibidagi monosaxaridlarni yozing.
Kraxmal, glikogen va sellulozaning joylashgan joyi va vazifasini solishtiring.
Kraxmal – o‘simliklarda zaxira; glikogen – hayvonlar jigari va muskulida zaxira; selluloza – o‘simlik hujayra devorining mustahkamligini ta’minlaydi.
3
Fosfolipidlar hujayrada qanday rol o‘ynaydi?
Ular hujayra membranasining asosiy qismini (ikki qavat) hosil qiladi; molekulaning bir uchi suvni sevadi, ikkinchisi suvdan qochadi.
4
Nima uchun qishda uyquga ketadigan hayvonlar uchun yog‘ zaxirasi uglevod zaxirasidan qulayroq?
1 g yog‘ taxminan 38,9 kJ energiya beradi, bu uglevod yoki oqsildagi (17,6 kJ) dan ikki baravardan ko‘p; shuning uchun yog‘ kam hajmda ko‘p energiya saqlaydi va issiqlikni ham saqlaydi.