ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Uglevodlar, lipidlar, oqsillar va nuklein kislotalar

Darslar 5–6 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
5

Uglevodlar va lipidlar

Darslik: 20–24-betlar
MaqsadUglevodlar va lipidlarning guruhlarini, tuzilishini va hujayradagi vazifalarini bilish.
Yangi so‘zlar
monosaxarid · monosaccharidepolisaxarid · polysaccharideglikogen · glycogenfosfolipid · phospholipid
Tushuntirish

Uglevodlar uch guruhga bo‘linadi. Monosaxaridlar (glukoza, fruktoza, riboza, dezoksiriboza) gidrolizlanmaydigan oddiy shakarlardir; glukoza C₆H₁₂O₆ sog‘lom odam qonida och qoringa taxminan 3,9–5,5 mmol/l miqdorda saqlanadi va asosiy energiya manbayi hisoblanadi. Disaxaridlar ikki monosaxariddan suv ajralib hosil bo‘ladi: saxaroza – glukoza + fruktoza, maltoza – glukoza + glukoza, laktoza – glukoza + galaktoza. Polisaxaridlar (kraxmal, glikogen, selluloza, xitin) ko‘p glukoza va shunga o‘xshash monomerlardan tuzilgan, suvda erimaydi: kraxmal o‘simlikda, glikogen hayvon va zamburug‘larda zaxira vazifasini bajaradi, selluloza o‘simlik hujayra devorining asosi, xitin esa zamburug‘lar hujayra devori va bo‘g‘imoyoqlilar qoplamida bo‘ladi. Lipidlar suvda erimaydigan (gidrofob) moddalar bo‘lib, neytral yog‘lar (glitserin + uchta yog‘ kislota), mumlar, fosfolipidlar (membrana asosi) va steroidlarga (masalan, xolesterin) bo‘linadi. Ular energiya manbayi (1 g yog‘ taxminan 38,9 kJ), zaxira, issiqlik izolyatsiyasi, himoya va gormonal funksiyalarni bajaradi.

GuruhMisollar
Monosaxaridlarglyukoza, fruktoza, riboza, dezoksiriboza
Disaxaridlarsaxaroza = glyukoza + fruktoza; maltoza = glyukoza + glyukoza; laktoza = glyukoza + galaktoza
Polisaxaridlarkraxmal, glikogen, sellyuloza, xitin
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Oddiy nonni sekin chaynasangiz, bir ozdan keyin yengil shirin ta’m seziladi. So‘lakdagi ferment kraxmalni shakarga ajrata boshlaydi. Kraxmal va shakar ikkalasi ham uglevod, ammo organizm ularni turlicha ishlatadi.

Kim ishlatadi

Novvoy xamir tayyorlashda kraxmal va shakarning rolini hisobga oladi, oziq-ovqat kimyogari mahsulot tarkibini tahlil qiladi, qadoqlash laboranti yog‘ning qotib qolish muddatini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Ovqatlanayotganda non yoki guruchni sekin chaynab, shirinlik seziladimi, kuzating.

Namunalar
Sutdagi laktoza ichakda glukoza va galaktozaga parchalanadi; fermenti yetishmasa, ba’zi odamlarda sut ichganda ichak bezovtaligi paydo bo‘ladi.
LipidlarTarkibi yoki vazifasi
Neytral yog‘larglitserin + 3 yog‘ kislotasi; energiya zaxirasi
Mumlarhimoya qoplami
Fosfolipidlarmembrana asosi
Steroidlarxolesterin
Tuya o‘rkachida to‘plangan yog‘ energiya zaxirasi bo‘libgina qolmay, parchalanganda suv ham hosil qiladi, shuning uchun cho‘l hayvonlarida qimmatli.
Sinfda faoliyat

«Uglevodlar jadvali». Doskaga uch ustun chiziladi (mono-, di-, polisaxaridlar); o‘quvchilar 10 ta modda nomini (saxaroza, xitin, riboza, glikogen ...) to‘g‘ri ustunga yopishtiradi.

Mashq
1
Saxaroza, maltoza va laktozaning tarkibidagi monosaxaridlarni yozing.
2
Kraxmal, glikogen va sellulozaning joylashgan joyi va vazifasini solishtiring.
3
Fosfolipidlar hujayrada qanday rol o‘ynaydi?
4
Nima uchun qishda uyquga ketadigan hayvonlar uchun yog‘ zaxirasi uglevod zaxirasidan qulayroq?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«Shakarsiz» — uglevodsizmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →