Uglevodlar va lipidlar
Uglevodlar uch guruhga bo‘linadi. Monosaxaridlar (glukoza, fruktoza, riboza, dezoksiriboza) gidrolizlanmaydigan oddiy shakarlardir; glukoza C₆H₁₂O₆ sog‘lom odam qonida och qoringa taxminan 3,9–5,5 mmol/l miqdorda saqlanadi va asosiy energiya manbayi hisoblanadi. Disaxaridlar ikki monosaxariddan suv ajralib hosil bo‘ladi: saxaroza – glukoza + fruktoza, maltoza – glukoza + glukoza, laktoza – glukoza + galaktoza. Polisaxaridlar (kraxmal, glikogen, selluloza, xitin) ko‘p glukoza va shunga o‘xshash monomerlardan tuzilgan, suvda erimaydi: kraxmal o‘simlikda, glikogen hayvon va zamburug‘larda zaxira vazifasini bajaradi, selluloza o‘simlik hujayra devorining asosi, xitin esa zamburug‘lar hujayra devori va bo‘g‘imoyoqlilar qoplamida bo‘ladi. Lipidlar suvda erimaydigan (gidrofob) moddalar bo‘lib, neytral yog‘lar (glitserin + uchta yog‘ kislota), mumlar, fosfolipidlar (membrana asosi) va steroidlarga (masalan, xolesterin) bo‘linadi. Ular energiya manbayi (1 g yog‘ taxminan 38,9 kJ), zaxira, issiqlik izolyatsiyasi, himoya va gormonal funksiyalarni bajaradi.
| Guruh | Misollar |
|---|---|
| Monosaxaridlar | glyukoza, fruktoza, riboza, dezoksiriboza |
| Disaxaridlar | saxaroza = glyukoza + fruktoza; maltoza = glyukoza + glyukoza; laktoza = glyukoza + galaktoza |
| Polisaxaridlar | kraxmal, glikogen, sellyuloza, xitin |
Oddiy nonni sekin chaynasangiz, bir ozdan keyin yengil shirin ta’m seziladi. So‘lakdagi ferment kraxmalni shakarga ajrata boshlaydi. Kraxmal va shakar ikkalasi ham uglevod, ammo organizm ularni turlicha ishlatadi.
Novvoy xamir tayyorlashda kraxmal va shakarning rolini hisobga oladi, oziq-ovqat kimyogari mahsulot tarkibini tahlil qiladi, qadoqlash laboranti yog‘ning qotib qolish muddatini tekshiradi.
Ovqatlanayotganda non yoki guruchni sekin chaynab, shirinlik seziladimi, kuzating.
| Lipidlar | Tarkibi yoki vazifasi |
|---|---|
| Neytral yog‘lar | glitserin + 3 yog‘ kislotasi; energiya zaxirasi |
| Mumlar | himoya qoplami |
| Fosfolipidlar | membrana asosi |
| Steroidlar | xolesterin |
«Uglevodlar jadvali». Doskaga uch ustun chiziladi (mono-, di-, polisaxaridlar); o‘quvchilar 10 ta modda nomini (saxaroza, xitin, riboza, glikogen ...) to‘g‘ri ustunga yopishtiradi.