Odam evolutsiyasi: bosqichlar va omillar

Odam evolutsiyasi qazilma suyaklar, qurollar, DNK tahlili va yosh aniqlash usullari bilan o‘rganiladi. Odam va shimpanze ajdodlari taxminan 6–7 mln yil oldin ajralgan; eski darsliklardagi 25 mln yillik sana eskirgan: u odamsimon maymunlar guruhining paydo bo‘lish davriga yaqinroq. Eng qadimgi ikki oyoqda yuruvchi qazilmalar taxminan 7–4 mln yil oldin yashagan (sahelantrop, ardipitek). Avstralopiteklar (taxminan 4–2 mln yil oldin, Afrika; mashhur «Lyusi» – taxminan 3,2 mln yil) ikki oyoqda yurgan, miyasi taxminan 400–550 sm³, bo‘yi 1–1,5 m bo‘lgan. Ilk Homo – uquvli odam Homo habilis (taxminan 2,4–1,4 mln yil oldin): miyasi taxminan 600–700 sm³, oddiy tosh qurollar yasagan. Homo erectus – tik yuruvchi odam (taxminan 1,9 mln yildan 100 ming yilgacha, Afrika, keyin Osiyo va Yevropa): miyasi 800–1200 sm³, murakkabroq qurollar yasagan, olovdan foydalangan; Yava (Dyubua, 1891) va Pekin yaqinidagi topilmalar shu turga kiradi. Neandertallar (taxminan 400–40 ming yil oldin, Yevropa va G‘arbiy Osiyo, shu jumladan O‘zbekistondagi Teshiktosh g‘ori): miyasi taxminan 1300–1600 sm³, sovuq iqlimga moslashgan, gavdasi bo‘yi qisqaroq, kuchli, qurol yasagan, olovdan foydalangan, o‘liklarini ko‘mgan. Homo sapiens taxminan 300 ming yil oldin Afrikada paydo bo‘lgan; taxminan 70–50 ming yil oldin ularning guruhlari Afrikadan chiqib, butun Yer yuziga tarqalgan. Yevropadagi dastlabki hozirgi odamlar kromanyonlar (taxminan 45–40 ming yil oldin): miyasi taxminan 1350–1500 sm³, g‘or devorlariga rasm chizgan, murakkab qurollar yasagan. Qadimiy DNK tahlili shuni ko‘rsatdiki, Homo sapiens neandertallar va denisovaliklar bilan uchrashib, aralashgan: Afrikadan tashqaridagi hozirgi odamlar genomining taxminan 1–2 foizi neandertallardan olingan. Taxminan 12 ming yil oldin dehqonchilik va chorvachilik boshlangan. Evolutsiya to‘g‘ri chiziqli «zinapoya» emas: ko‘p turlar bir vaqtda yashagan, daraxtga o‘xshash shoxlangan.