ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Odam evolutsiyasi: bosqichlar va omillar

Darslar 61–62 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
61

Odam evolutsiyasining asosiy bosqichlari

Darslik: 231-bet
MaqsadOdam evolutsiyasining asosiy bosqichlarini – avstralopitek, ilk Homo, Homo erectus, neandertal va Homo sapiens – hamda ularning belgilarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
avstralopitek · AustralopithecusHomo erectus · Homo erectusneandertal · Neanderthalmiya hajmi · brain volume
Tushuntirish

Odam evolutsiyasi qazilma suyaklar, qurollar, DNK tahlili va yosh aniqlash usullari bilan o‘rganiladi. Odam va shimpanze ajdodlari taxminan 6–7 mln yil oldin ajralgan; eski darsliklardagi 25 mln yillik sana eskirgan: u odamsimon maymunlar guruhining paydo bo‘lish davriga yaqinroq. Eng qadimgi ikki oyoqda yuruvchi qazilmalar taxminan 7–4 mln yil oldin yashagan (sahelantrop, ardipitek). Avstralopiteklar (taxminan 4–2 mln yil oldin, Afrika; mashhur «Lyusi» – taxminan 3,2 mln yil) ikki oyoqda yurgan, miyasi taxminan 400–550 sm³, bo‘yi 1–1,5 m bo‘lgan. Ilk Homo – uquvli odam Homo habilis (taxminan 2,4–1,4 mln yil oldin): miyasi taxminan 600–700 sm³, oddiy tosh qurollar yasagan. Homo erectus – tik yuruvchi odam (taxminan 1,9 mln yildan 100 ming yilgacha, Afrika, keyin Osiyo va Yevropa): miyasi 800–1200 sm³, murakkabroq qurollar yasagan, olovdan foydalangan; Yava (Dyubua, 1891) va Pekin yaqinidagi topilmalar shu turga kiradi. Neandertallar (taxminan 400–40 ming yil oldin, Yevropa va G‘arbiy Osiyo, shu jumladan O‘zbekistondagi Teshiktosh g‘ori): miyasi taxminan 1300–1600 sm³, sovuq iqlimga moslashgan, gavdasi bo‘yi qisqaroq, kuchli, qurol yasagan, olovdan foydalangan, o‘liklarini ko‘mgan. Homo sapiens taxminan 300 ming yil oldin Afrikada paydo bo‘lgan; taxminan 70–50 ming yil oldin ularning guruhlari Afrikadan chiqib, butun Yer yuziga tarqalgan. Yevropadagi dastlabki hozirgi odamlar kromanyonlar (taxminan 45–40 ming yil oldin): miyasi taxminan 1350–1500 sm³, g‘or devorlariga rasm chizgan, murakkab qurollar yasagan. Qadimiy DNK tahlili shuni ko‘rsatdiki, Homo sapiens neandertallar va denisovaliklar bilan uchrashib, aralashgan: Afrikadan tashqaridagi hozirgi odamlar genomining taxminan 1–2 foizi neandertallardan olingan. Taxminan 12 ming yil oldin dehqonchilik va chorvachilik boshlangan. Evolutsiya to‘g‘ri chiziqli «zinapoya» emas: ko‘p turlar bir vaqtda yashagan, daraxtga o‘xshash shoxlangan.

AvstralopiteklarHomo habilisHomo erectusNeandertallarHomo sapiens3,2 mln yilLyusi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Yangiliklarda «yangi bosh suyagi topildi» degan sarlavha chiqadi. Insoniyat evolyutsiyasi «zinapoya» emas, «shoxlangan buta» ekanini va yosh qanday aniqlanishini bilgan odam bunday xabarni tanqidiy o‘qiydi: nima topilgan, qancha yoshda va qanday usul bilan aniqlangan.

Kim ishlatadi

Fan jurnalisti topilmalarni tushuntiradi, muzey o‘qituvchisi ko‘rgazma tayyorlaydi, arxeolog yoshni aniqlash usullaridan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Navbatdagi kashfiyot haqidagi sarlavhani o‘qib, nima topilgani, yoshi va aniqlash usulini topishga urinib ko‘ring.

Namunalar
0500100015006501400Homo habilisHomo sapienssm³miya hajmi, sm³
Homo habilis miyasi taxminan 650 sm³, Homo sapiensniki taxminan 1400 sm³. Miya hajmi taxminan ikki baravardan ko‘proq oshgan; bu mehnat, nutq va jamoa hayoti bilan birga kechgan.
Neandertal DNKsi hozirgi Yevropa va Osiyo aholisida bir oz uchraydi, afrikaliklar aholisida deyarli yo‘q: bu sapiens Afrikadan chiqqandan keyin neandertallar bilan aralashganini ko‘rsatadi.
Sinfda faoliyat

«Evolutsiya shoxlari»: devorda vaqt chizig‘i; guruhlar turlar kartochkasini (yashagan vaqti, miya hajmi, qurollari) tegishli joyga qo‘yib, shoxlangan daraxt chizadi.

Mashq
1
Odam evolutsiyasidagi turlarni qadimiyligi bo‘yicha tartiblang: Homo sapiens, avstralopitek, Homo erectus, Homo habilis.
2
Teshiktosh g‘ori nima uchun mashhur?
3
Homo erectus miyasi 900 sm³, avstralopitek miyasi 450 sm³. Farq necha sm³? (Faqat son.)
4
Nima uchun odam evolutsiyasini «zinapoya» emas, «shoxlangan daraxt» deyiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliXona burchagi aniq 90°mi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →