Odam evolutsiyasining asosiy bosqichlari
Odam evolutsiyasi qazilma suyaklar, qurollar, DNK tahlili va yosh aniqlash usullari bilan o‘rganiladi. Odam va shimpanze ajdodlari taxminan 6–7 mln yil oldin ajralgan; eski darsliklardagi 25 mln yillik sana eskirgan: u odamsimon maymunlar guruhining paydo bo‘lish davriga yaqinroq. Eng qadimgi ikki oyoqda yuruvchi qazilmalar taxminan 7–4 mln yil oldin yashagan (sahelantrop, ardipitek). Avstralopiteklar (taxminan 4–2 mln yil oldin, Afrika; mashhur «Lyusi» – taxminan 3,2 mln yil) ikki oyoqda yurgan, miyasi taxminan 400–550 sm³, bo‘yi 1–1,5 m bo‘lgan. Ilk Homo – uquvli odam Homo habilis (taxminan 2,4–1,4 mln yil oldin): miyasi taxminan 600–700 sm³, oddiy tosh qurollar yasagan. Homo erectus – tik yuruvchi odam (taxminan 1,9 mln yildan 100 ming yilgacha, Afrika, keyin Osiyo va Yevropa): miyasi 800–1200 sm³, murakkabroq qurollar yasagan, olovdan foydalangan; Yava (Dyubua, 1891) va Pekin yaqinidagi topilmalar shu turga kiradi. Neandertallar (taxminan 400–40 ming yil oldin, Yevropa va G‘arbiy Osiyo, shu jumladan O‘zbekistondagi Teshiktosh g‘ori): miyasi taxminan 1300–1600 sm³, sovuq iqlimga moslashgan, gavdasi bo‘yi qisqaroq, kuchli, qurol yasagan, olovdan foydalangan, o‘liklarini ko‘mgan. Homo sapiens taxminan 300 ming yil oldin Afrikada paydo bo‘lgan; taxminan 70–50 ming yil oldin ularning guruhlari Afrikadan chiqib, butun Yer yuziga tarqalgan. Yevropadagi dastlabki hozirgi odamlar kromanyonlar (taxminan 45–40 ming yil oldin): miyasi taxminan 1350–1500 sm³, g‘or devorlariga rasm chizgan, murakkab qurollar yasagan. Qadimiy DNK tahlili shuni ko‘rsatdiki, Homo sapiens neandertallar va denisovaliklar bilan uchrashib, aralashgan: Afrikadan tashqaridagi hozirgi odamlar genomining taxminan 1–2 foizi neandertallardan olingan. Taxminan 12 ming yil oldin dehqonchilik va chorvachilik boshlangan. Evolutsiya to‘g‘ri chiziqli «zinapoya» emas: ko‘p turlar bir vaqtda yashagan, daraxtga o‘xshash shoxlangan.
Yangiliklarda «yangi bosh suyagi topildi» degan sarlavha chiqadi. Insoniyat evolyutsiyasi «zinapoya» emas, «shoxlangan buta» ekanini va yosh qanday aniqlanishini bilgan odam bunday xabarni tanqidiy o‘qiydi: nima topilgan, qancha yoshda va qanday usul bilan aniqlangan.
Fan jurnalisti topilmalarni tushuntiradi, muzey o‘qituvchisi ko‘rgazma tayyorlaydi, arxeolog yoshni aniqlash usullaridan foydalanadi.
Navbatdagi kashfiyot haqidagi sarlavhani o‘qib, nima topilgani, yoshi va aniqlash usulini topishga urinib ko‘ring.
«Evolutsiya shoxlari»: devorda vaqt chizig‘i; guruhlar turlar kartochkasini (yashagan vaqti, miya hajmi, qurollari) tegishli joyga qo‘yib, shoxlangan daraxt chizadi.