ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Tur va populatsiya

Darslar 36–37 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
36

Hayotning tur va populatsiya darajasi. Tur tushunchasi. Tur mezonlari

Darslik: 147–150-betlar
MaqsadTur tushunchasini va tur mezonlarini (morfologik, fiziologik, biokimyoviy, geografik, ekologik, genetik, etologik) hamda ularning nisbiyligini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
tur · speciestur mezoni · species criterionareal · range (area of distribution)qiyofadosh turlar · sibling species
Tushuntirish

Tur – o‘xshash tuzilish, fiziologiya, xulq va irsiyatga ega, o‘zaro erkin chatishib unumli nasl beradigan, muayyan sharoitga moslashgan va o‘z arealiga ega bo‘lgan populatsiyalar yig‘indisi. «Tur» atamasini fanga ingliz botanigi Dj. Rey kiritgan; K. Linney uni o‘zgarmas deb bilgan, Ch. Darvin esa turlar paydo bo‘ladi, o‘zgaradi va yo‘qolishini ko‘rsatgan. Turni aniqlash uchun mezonlar majmuasi ishlatiladi. Morfologik mezon – tashqi va ichki tuzilish o‘xshashligi; ammo jinsiy dimorfizm (bir turda erkak va urg‘ochi farqi) va qiyofadosh turlar (tashqaridan deyarli bir xil, lekin chatishmaydigan turlar) uni cheklaydi. Fiziologik mezon – hayotiy jarayonlar va ko‘payishning o‘xshashligi: boshqa tur bilan chatishmaydi yoki nasli bepusht (ot × eshak = xachir, bepusht), lekin ba’zi turlar (it va bo‘ri, terak va tol turlari) nasl beradi. Biokimyoviy mezon – DNK, RNK va oqsillar tarkibi. Geografik mezon – areal, ammo turlar areali ustma-ust tushishi mumkin. Ekologik mezon – muhit sharoiti va ekologik o‘rin. Genetik mezon – kariotip: xromosomalar soni va tuzilishi (qora kalamushning ikki qiyofadosh turida 38 va 42 ta); ammo karam va turpda ikkalasida 18 tadan. Etologik mezon – xulq-atvor (qo‘shiq, juftlashish xulqi). Hech bir mezon yolg‘iz yetarli emas, shuning uchun hammasi birga qo‘llanadi.

MezonAsosiCheklovi
Morfologiktashqi va ichki tuzilishjinsiy dimorfizm, egizak turlar
Fiziologikchatishib, serpusht nasl berishit va bo‘ri, teraklar chatishadi
BiokimyoviyDNK, RNK, oqsillar—
Geografikarealareallar ustma-ust tushadi
Ekologikmuhit sharoiti, ekologik joy—
Genetikkariotipkaram va turpda 18 tadan
Etologikxulq-atvor—
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Qo‘ziqorin bo‘yicha qo‘llanmada ikkita o‘xshash qo‘ziqorin turlari bor, lekin ularni faqat qalpoq rangiga qarab ajratib bo‘lmaydi: spora rangi, o‘sish joyi, hid va fasl ham hisobga olinadi. Shuning uchun mutaxassislar bir nechta mezonni birga ko‘radi, bitta belgiga qarab taxmin qilgan odam esa adashishi mumkin; shu sababli yovvoyi qo‘ziqorinni taxmin bilan yeb bo‘lmaydi.

Kim ishlatadi

Mikolog qo‘ziqorinlarni aniqlaydi, bozor oziq-ovqat inspektori noma’lum mahsulotni tekshiradi, tabiat gidi o‘simlik va hayvon turlarini ko‘rsatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Ko‘chada ikki xil qushni (masalan, chumchuq va kaptar) kuzating va ularni alohida tur ekaniga isbotlaydigan uchta mezonni yozing.

Namunalar
Ot (2n = 64) va eshak (2n = 62) chatishsa xachir (2n = 63) tug‘iladi. Toq xromosoma soni meyozda juftlashishni buzadi, shuning uchun xachir odatda bepusht: ot va eshak – ikki alohida tur.
Xo‘roz va tovuq tashqi ko‘rinishi bilan keskin farq qiladi (tuklari, toji, bo‘yi), lekin ular erkin chatishib unumli nasl beradi – bitta tur. Demak, faqat morfologik mezonga tayanib ikki tur deb bo‘lmaydi (jinsiy dimorfizm).
Sinfda faoliyat

«Mezonlar jadvali»: guruhlar ikki turni (masalan, ot va eshak) yetti mezon bo‘yicha taqqoslab, qaysi mezon yetarli emasligini aniqlaydi.

Mashq
1
Tur mezonlarining nomlarini yozing.
2
Nima uchun bitta mezon turni aniqlashga yetmaydi? Misol keltiring.
3
Ot 2n = 64, eshak 2n = 62. Xachirda xromosomalar soni nechta? (Faqat son.)
4
Nima uchun xachir bepusht?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTuz suvni tezroq qaynatadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →