Hayotning tur va populatsiya darajasi. Tur tushunchasi. Tur mezonlari
Tur – o‘xshash tuzilish, fiziologiya, xulq va irsiyatga ega, o‘zaro erkin chatishib unumli nasl beradigan, muayyan sharoitga moslashgan va o‘z arealiga ega bo‘lgan populatsiyalar yig‘indisi. «Tur» atamasini fanga ingliz botanigi Dj. Rey kiritgan; K. Linney uni o‘zgarmas deb bilgan, Ch. Darvin esa turlar paydo bo‘ladi, o‘zgaradi va yo‘qolishini ko‘rsatgan. Turni aniqlash uchun mezonlar majmuasi ishlatiladi. Morfologik mezon – tashqi va ichki tuzilish o‘xshashligi; ammo jinsiy dimorfizm (bir turda erkak va urg‘ochi farqi) va qiyofadosh turlar (tashqaridan deyarli bir xil, lekin chatishmaydigan turlar) uni cheklaydi. Fiziologik mezon – hayotiy jarayonlar va ko‘payishning o‘xshashligi: boshqa tur bilan chatishmaydi yoki nasli bepusht (ot × eshak = xachir, bepusht), lekin ba’zi turlar (it va bo‘ri, terak va tol turlari) nasl beradi. Biokimyoviy mezon – DNK, RNK va oqsillar tarkibi. Geografik mezon – areal, ammo turlar areali ustma-ust tushishi mumkin. Ekologik mezon – muhit sharoiti va ekologik o‘rin. Genetik mezon – kariotip: xromosomalar soni va tuzilishi (qora kalamushning ikki qiyofadosh turida 38 va 42 ta); ammo karam va turpda ikkalasida 18 tadan. Etologik mezon – xulq-atvor (qo‘shiq, juftlashish xulqi). Hech bir mezon yolg‘iz yetarli emas, shuning uchun hammasi birga qo‘llanadi.
| Mezon | Asosi | Cheklovi |
|---|---|---|
| Morfologik | tashqi va ichki tuzilish | jinsiy dimorfizm, egizak turlar |
| Fiziologik | chatishib, serpusht nasl berish | it va bo‘ri, teraklar chatishadi |
| Biokimyoviy | DNK, RNK, oqsillar | — |
| Geografik | areal | areallar ustma-ust tushadi |
| Ekologik | muhit sharoiti, ekologik joy | — |
| Genetik | kariotip | karam va turpda 18 tadan |
| Etologik | xulq-atvor | — |
Qo‘ziqorin bo‘yicha qo‘llanmada ikkita o‘xshash qo‘ziqorin turlari bor, lekin ularni faqat qalpoq rangiga qarab ajratib bo‘lmaydi: spora rangi, o‘sish joyi, hid va fasl ham hisobga olinadi. Shuning uchun mutaxassislar bir nechta mezonni birga ko‘radi, bitta belgiga qarab taxmin qilgan odam esa adashishi mumkin; shu sababli yovvoyi qo‘ziqorinni taxmin bilan yeb bo‘lmaydi.
Mikolog qo‘ziqorinlarni aniqlaydi, bozor oziq-ovqat inspektori noma’lum mahsulotni tekshiradi, tabiat gidi o‘simlik va hayvon turlarini ko‘rsatadi.
Ko‘chada ikki xil qushni (masalan, chumchuq va kaptar) kuzating va ularni alohida tur ekaniga isbotlaydigan uchta mezonni yozing.
«Mezonlar jadvali»: guruhlar ikki turni (masalan, ot va eshak) yetti mezon bo‘yicha taqqoslab, qaysi mezon yetarli emasligini aniqlaydi.