Plastik almashinuv. Fotosintez, xemosintez
Avtotroflar noorganik moddalardan organik moddalar hosil qiladi. Energiya manbayiga ko‘ra fototroflar (yorug‘lik energiyasi – yashil o‘simliklar, siyanobakteriyalar) va xemotroflar (noorganik moddalar oksidlanish energiyasi) farqlanadi. Fotosintezning umumiy tenglamasi: 6CO₂ + 6H₂O + yorug‘lik energiyasi → C₆H₁₂O₆ + 6O₂. Yorug‘lik bosqichi xloroplast tilakoidlarida kechadi: xlorofill yorug‘likni yutadi, suv fotolizga uchrab, erkin kislorod ajraladi, ATF va NADF·H (vodorod tashuvchi) hosil bo‘ladi. Qorong‘ilik bosqichi stromada kechadi: CO₂ ATF energiyasi va NADF·H vodorodi hisobiga glukozagacha qaytariladi; bu bosqichga bevosita yorug‘lik shart emas, lekin yorug‘lik bosqichi mahsulotlariga muhtoj. Atmosferadagi kislorodning ko‘p qismi fotosintez natijasida hosil bo‘lgan. Xemosintezni 1887-yilda S. N. Vinogradskiy kashf etgan: nitrifikator bakteriyalar ammiakni nitritlargacha, so‘ng nitratlargacha oksidlaydi; temir, oltingugurt va vodorod bakteriyalari ham mos moddalarni oksidlab, energiyani ATFda to‘playdi va CO₂dan organik modda sintezlaydi. Bu bakteriyalar tuproq unumdorligi va moddalar aylanishida muhim.
Fotosintez tezligi eng kam omil bilan cheklanadi
Cheklovchi omil: CO₂ · tezlik ≈ 30 %
Erta bahorda issiqxonada ko‘chat yetishtiruvchi oynalarni tez-tez artadi, chunki chang yorug‘likni to‘sadi. Fotosintezning yorug‘lik bosqichi to‘g‘ridan-to‘g‘ri nurga bog‘liq, shuning uchun ozgina chang ham hosilni kamaytirishi mumkin.
Issiqxona fermeri nur sharoitini sozlaydi, o‘rmonchi daraxtlar qancha uglerod yutishini baholaydi, shahar bog‘larini rejalashtiruvchi soya beradigan daraxtlarni tanlaydi.
Maktab hovlisidagi bitta daraxtga yerdan qarab, barglar bir-birining soyasini kamaytirish uchun qanday joylashganini kuzating.
| Avtotroflar | Energiya manbai | Misollar |
|---|---|---|
| Fototroflar | yorug‘lik | yashil o‘simliklar, siyanobakteriyalar |
| Xemotroflar | anorganik moddalar oksidlanishi | nitrifikatsiyalovchi, vodorod sulfidni oksidlovchi bakteriyalar |
«Ikki bosqich» tajribasi nazariy: o‘quvchilar tilakoid va stroma rasmini chizib, har bir bosqichga kiruvchi va chiquvchi moddalar kartochkalarini joylashtiradi.