ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Fotosintez, xemosintez va oqsil biosintezi

Darslar 9–10 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
9

Plastik almashinuv. Fotosintez, xemosintez

Darslik: 42–46-betlar
MaqsadFotosintezning yorug‘lik va qorong‘ilik bosqichlarini va xemosintezni tushuntirish, ularning ahamiyatini baholash.
Yangi so‘zlar
avtotrof · autotrophfotosintez · photosynthesisfotoliz · photolysisxemosintez · chemosynthesis
Tushuntirish

Avtotroflar noorganik moddalardan organik moddalar hosil qiladi. Energiya manbayiga ko‘ra fototroflar (yorug‘lik energiyasi – yashil o‘simliklar, siyanobakteriyalar) va xemotroflar (noorganik moddalar oksidlanish energiyasi) farqlanadi. Fotosintezning umumiy tenglamasi: 6CO₂ + 6H₂O + yorug‘lik energiyasi → C₆H₁₂O₆ + 6O₂. Yorug‘lik bosqichi xloroplast tilakoidlarida kechadi: xlorofill yorug‘likni yutadi, suv fotolizga uchrab, erkin kislorod ajraladi, ATF va NADF·H (vodorod tashuvchi) hosil bo‘ladi. Qorong‘ilik bosqichi stromada kechadi: CO₂ ATF energiyasi va NADF·H vodorodi hisobiga glukozagacha qaytariladi; bu bosqichga bevosita yorug‘lik shart emas, lekin yorug‘lik bosqichi mahsulotlariga muhtoj. Atmosferadagi kislorodning ko‘p qismi fotosintez natijasida hosil bo‘lgan. Xemosintezni 1887-yilda S. N. Vinogradskiy kashf etgan: nitrifikator bakteriyalar ammiakni nitritlargacha, so‘ng nitratlargacha oksidlaydi; temir, oltingugurt va vodorod bakteriyalari ham mos moddalarni oksidlab, energiyani ATFda to‘playdi va CO₂dan organik modda sintezlaydi. Bu bakteriyalar tuproq unumdorligi va moddalar aylanishida muhim.

6CO2 + 6H2Oyorug‘lik→C6H12O6 + 6O2
yorug‘lik60%CO₂30%harorat94%tezlik30%

Fotosintez tezligi eng kam omil bilan cheklanadi

Cheklovchi omil: CO₂ · tezlik ≈ 30 %

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Erta bahorda issiqxonada ko‘chat yetishtiruvchi oynalarni tez-tez artadi, chunki chang yorug‘likni to‘sadi. Fotosintezning yorug‘lik bosqichi to‘g‘ridan-to‘g‘ri nurga bog‘liq, shuning uchun ozgina chang ham hosilni kamaytirishi mumkin.

Kim ishlatadi

Issiqxona fermeri nur sharoitini sozlaydi, o‘rmonchi daraxtlar qancha uglerod yutishini baholaydi, shahar bog‘larini rejalashtiruvchi soya beradigan daraxtlarni tanlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktab hovlisidagi bitta daraxtga yerdan qarab, barglar bir-birining soyasini kamaytirish uchun qanday joylashganini kuzating.

Namunalar
Tuproqdagi nitrifikator bakteriyalar ammiakni nitratgacha oksidlaydi; o‘simlik ildizlari nitratni azot manbayi sifatida o‘zlashtiradi.
AvtotroflarEnergiya manbaiMisollar
Fototroflaryorug‘likyashil o‘simliklar, siyanobakteriyalar
Xemotroflaranorganik moddalar oksidlanishinitrifikatsiyalovchi, vodorod sulfidni oksidlovchi bakteriyalar
Okean tubidagi issiq buloqlar atrofida quyosh nuri yo‘q, lekin vodorod sulfidni oksidlovchi bakteriyalar (xemotroflar) butun jamoani oziqlantiradi.
Sinfda faoliyat

«Ikki bosqich» tajribasi nazariy: o‘quvchilar tilakoid va stroma rasmini chizib, har bir bosqichga kiruvchi va chiquvchi moddalar kartochkalarini joylashtiradi.

Mashq
1
Fototrof va xemotrof organizmlarni farqlang va har biriga misol keltiring.
2
Fotosintez natijasida ajraladigan kislorod qaysi moddadan hosil bo‘ladi va qaysi jarayonda?
3
Tenglamaga ko‘ra, 3 mol glukoza hosil bo‘lganda necha mol kislorod ajraladi? (Faqat son.)
4
Nima uchun qorong‘ilik bosqichi uzoq qorong‘ilikda to‘xtab qoladi, garchi unga yorug‘lik bevosita kerak bo‘lmasa ham?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli«7 yilda ikki baravar» reklamasiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →