K. Linney, J.B. Lamarkning ilmiy ishlari, J. Kyuvening evolutsion g‘oyalari
Karl Linney (1707–1778) o‘simlik va hayvon turlarini tavsiflab, tur, avlod, oila, turkum, sinf kabi ierarxik sistemani tuzdi va turlarga ikki so‘zli (binar) nom berish qoidasini joriy qildi (Systema Naturae, 1735). Uning sistemasi sun’iy edi – o‘simliklar changdonlar soni kabi bir necha belgiga ko‘ra 24 sinfga bo‘lingan, shuning uchun qarindosh bo‘lmaganlar ham bir guruhga tushgan; Linney turlar o‘zgarmaydi deb hisoblagan. Jan Batist Lamark (1744–1829) birinchi bo‘lib to‘liq evolutsion nazariya yaratdi («Zoologiya falsafasi», 1809), «biologiya» va «umurtqasizlar» atamalarini kiritdi, hayvonlarni 14 sinfga bo‘ldi. U organizmlar sodda shakldan murakkabga qarab o‘zgaradi (darajalanish) va organlar mashq qilinsa rivojlanadi, qilinmasa susayadi, hayot davomida orttirilgan o‘zgarishlar avlodga o‘tadi, deb hisoblagan. Bu nazariyaning ikkinchi qismi – orttirilgan belgilar irsiylanadi – keyingi tajribalar bilan tasdiqlanmadi: modifikatsiyalar odatda irsiylanmaydi (epigenetik ta’sirlar bundan mustasno bo‘lib, ular ham klassik Lamark mexanizmi emas). Jorj Kyuve (1769–1832) organlar o‘zaro bog‘liq degan korrelatsiya prinsipini ishlab chiqdi va uning yordamida suyak qoldig‘idan butun hayvon qiyofasini tiklay oldi; paleontologiya asoschilaridan biri. Qirilib ketgan turlarni aniqlagan bo‘lsa-da, ularni tabiiy ofatlar (halokatlar) tufayli yo‘q bo‘lgan deb tushuntirgan va turlarni o‘zgarmas deb bilgan. K. Ber 1827-yilda sutemizuvchilarning tuxum hujayrasini kashf etdi; 1838–39-yillarda M. Shleyden va T. Shvann hujayra nazariyasini yaratdilar – barcha organizmlar hujayradan tuzilgan, bu tirik olamning birligini ko‘rsatdi.
«Uch olim»: o‘quvchilar Linney, Lamark va Kyuve g‘oyalarini qisqa jumlalarda yozib, bir-biriga «tanqid-hamkorlik» savollar beradi.