ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Linney, Lamark, Kyuve va Darvin

Darslar 40–41 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
40

K. Linney, J.B. Lamarkning ilmiy ishlari, J. Kyuvening evolutsion g‘oyalari

Darslik: 161–163-betlar
MaqsadK. Linney, J.B. Lamark va J. Kyuve ilmiy ishlarining mohiyatini, ularning kuchli va zaif tomonlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
binar nomenklatura · binomial nomenclaturesun’iy sistema · artificial systemkorrelatsiya prinsipi · principle of correlationhalokatlar nazariyasi · catastrophism
Tushuntirish

Karl Linney (1707–1778) o‘simlik va hayvon turlarini tavsiflab, tur, avlod, oila, turkum, sinf kabi ierarxik sistemani tuzdi va turlarga ikki so‘zli (binar) nom berish qoidasini joriy qildi (Systema Naturae, 1735). Uning sistemasi sun’iy edi – o‘simliklar changdonlar soni kabi bir necha belgiga ko‘ra 24 sinfga bo‘lingan, shuning uchun qarindosh bo‘lmaganlar ham bir guruhga tushgan; Linney turlar o‘zgarmaydi deb hisoblagan. Jan Batist Lamark (1744–1829) birinchi bo‘lib to‘liq evolutsion nazariya yaratdi («Zoologiya falsafasi», 1809), «biologiya» va «umurtqasizlar» atamalarini kiritdi, hayvonlarni 14 sinfga bo‘ldi. U organizmlar sodda shakldan murakkabga qarab o‘zgaradi (darajalanish) va organlar mashq qilinsa rivojlanadi, qilinmasa susayadi, hayot davomida orttirilgan o‘zgarishlar avlodga o‘tadi, deb hisoblagan. Bu nazariyaning ikkinchi qismi – orttirilgan belgilar irsiylanadi – keyingi tajribalar bilan tasdiqlanmadi: modifikatsiyalar odatda irsiylanmaydi (epigenetik ta’sirlar bundan mustasno bo‘lib, ular ham klassik Lamark mexanizmi emas). Jorj Kyuve (1769–1832) organlar o‘zaro bog‘liq degan korrelatsiya prinsipini ishlab chiqdi va uning yordamida suyak qoldig‘idan butun hayvon qiyofasini tiklay oldi; paleontologiya asoschilaridan biri. Qirilib ketgan turlarni aniqlagan bo‘lsa-da, ularni tabiiy ofatlar (halokatlar) tufayli yo‘q bo‘lgan deb tushuntirgan va turlarni o‘zgarmas deb bilgan. K. Ber 1827-yilda sutemizuvchilarning tuxum hujayrasini kashf etdi; 1838–39-yillarda M. Shleyden va T. Shvann hujayra nazariyasini yaratdilar – barcha organizmlar hujayradan tuzilgan, bu tirik olamning birligini ko‘rsatdi.

LinneyLamarkKyuveDarvin1735Natura sistemasi1809Zoologiya falsafasi1859Turlarning kelib chiqishi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bog‘dagi o‘simlik belgisida yoki gerbariy yorlig‘ida ikki so‘zli lotincha nom yoziladi. Shu nom orqali turli mamlakatlardagi odamlar bir xil o‘simlikni nazarda tutayotganini biladi, mahalliy nomlar esa joyga qarab farq qiladi.

Kim ishlatadi

Botanika bog‘i xodimi o‘simliklarni belgilaydi, o‘simlik karantini inspektori import mahsulotni tekshiradi, o‘simlik xomashyosi sifat nazoratchisi turni tasdiqlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Kitob yoki muzey yorlig‘idan bitta lotincha nomni topib, to‘g‘ri yozing: jins nomi bosh harf bilan, tur nomi kichik harf bilan.

Namunalar
≡Binar nomenklatura
Ikki so‘zli nom: avval turkum (bosh harf), so‘ng tur (kichik harf). Masalan, Oryctolagus cuniculus.
«Quyon» uchun Linney tizimi: Oryctolagus cuniculus – avlod nomi bosh harf bilan, tur nomi kichik harf bilan; shu qoida butun dunyoda umumiy tilda tur nomini aniq beradi.
Lamark jirafaning bo‘yni uzayishini baland barglarga cho‘zilish natijasida deb tushuntirgan. Zamonaviy genetika bo‘yicha esa tasodifiy irsiy o‘zgaruvchanlik va tanlanish bu belgini shakllantiradi; mashq natijasida orttirilgan uzayish avlodga o‘tmaydi.
Sinfda faoliyat

«Uch olim»: o‘quvchilar Linney, Lamark va Kyuve g‘oyalarini qisqa jumlalarda yozib, bir-biriga «tanqid-hamkorlik» savollar beradi.

Mashq
1
Linneyning fandagi xizmati nimada va uning sistemasining kamchiligi nima edi?
2
Lamark qonunlarining qaysi qismi tasdiqlanmagan?
3
Lamarkning «Zoologiya falsafasi» (1809) va Darvinning «Turlarning kelib chiqishi» (1859) asarlari orasida necha yil o‘tgan? (Faqat son.)
4
Kyuvening korrelatsiya prinsipi paleontologiyada nima uchun foydali?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQog‘oz oygacha yetadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →