Irsiyatning xromosoma nazariyasi
Irsiyatning xromosoma nazariyasi (T. Morgan va uning shogirdlari, XX asr boshi) genlarning xromosomalarda joylashishini isbotladi. Tajribalar mevali pashsha Drosophila melanogaster da o‘tkazildi: u tez ko‘payadi, xromosomalari kam (2n = 8) va belgilari ko‘p. Gen xromosomada muayyan o‘rin – lokusda joylashgan, genlar xromosomada chiziqsimon tartibda turadi. Bir xromosomadagi genlar birikkan holda irsiylanadi va birikish guruhini tashkil etadi; guruhlar soni gaploid xromosomalar soniga teng (drozofila urg‘ochisida 4, odam ayolida 23; erkakda X va Y alohida guruh bo‘lgani uchun odamda 24). Birikish to‘liq emas: meyoz profazasida gomologik xromosomalar qismlar almashadi – krossingover, natijada yangi kombinatsiyali gametalar (krossover gametalar) paydo bo‘ladi. Ikki gen orasidagi masofa qancha katta bo‘lsa, krossingover ehtimoli shuncha yuqori. Krossover gametalar foizi 1 % bo‘lsa, genlar orasidagi masofa 1 morganida deb olinadi; shu asosda xromosomalarning genetik xaritalari tuziladi.
| Organizm | Birikish guruhlari |
|---|---|
| Urg‘ochi drozofila | 4 |
| Ayol | 23 |
| Erkak | 24 |
Paxta seleksioneri qimmatli genga yaqin joylashgan «belgi»ni DNKdan topadi. Bu bog‘langan genlar birga o‘tadi, shuning uchun ko‘chat hali kichkina paytdayoq laboratoriyada tekshirib, yaxshisini ajratib olish mumkin va butun mavsumni kutish shart emas.
Seleksioner belgilar yordamida tanlaydi, genetik xaritalar tuzuvchi tadqiqotchi genlar joylashuvini aniqlaydi, laboratoriya texnigi DNK namunalarini tekshiradi.
Tez-tez birga uchraydigan ikki narsa (masalan, kalit va sumka) haqida o‘ylab, ular nima uchun «bog‘langan» bo‘lishini bog‘langan genlarga o‘xshatib yozing.
| Gametalar | Ulushi |
|---|---|
| Krossover | 12 % |
| Krossoverli emas (genlar birga) | 88 % |
«Xromosoma qog‘ozdan»: ikki rangli qog‘oz tasmalar kesishgan joyidan almashtiriladi va yangi kombinatsiyalar yoziladi (kattalar qaychini ishlatadi yoki qo‘l bilan yirtiladi).