Irsiyatning xromosoma nazariyasi
Irsiyatning xromosoma nazariyasi (T. Morgan va uning shogirdlari, XX asr boshi) genlarning xromosomalarda joylashishini isbotladi. Tajribalar mevali pashsha Drosophila melanogaster da o‘tkazildi: u tez ko‘payadi, xromosomalari kam (2n = 8) va belgilari ko‘p. Gen xromosomada muayyan o‘rin – lokusda joylashgan, genlar xromosomada chiziqsimon tartibda turadi. Bir xromosomadagi genlar birikkan holda irsiylanadi va birikish guruhini tashkil etadi; guruhlar soni gaploid xromosomalar soniga teng (drozofila urg‘ochisida 4, odam ayolida 23; erkakda X va Y alohida guruh bo‘lgani uchun odamda 24). Birikish to‘liq emas: meyoz profazasida gomologik xromosomalar qismlar almashadi – krossingover, natijada yangi kombinatsiyali gametalar (krossover gametalar) paydo bo‘ladi. Ikki gen orasidagi masofa qancha katta bo‘lsa, krossingover ehtimoli shuncha yuqori. Krossover gametalar foizi 1 % bo‘lsa, genlar orasidagi masofa 1 morganida deb olinadi; shu asosda xromosomalarning genetik xaritalari tuziladi.
«Xromosoma qog‘ozdan»: ikki rangli qog‘oz tasmalar kesishgan joyidan almashtiriladi va yangi kombinatsiyalar yoziladi (kattalar qaychini ishlatadi yoki qo‘l bilan yirtiladi).