ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Xromosoma nazariyasi. Jins genetikasi

Darslar 20–21 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
20

Irsiyatning xromosoma nazariyasi

Darslik: 88–91-betlar
MaqsadT. Morgan tajribalari, genlarning birikishi, krossingover va xromosomalarning genetik xaritasini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
birikish · linkagekrossingover · crossing overbirikish guruhi · linkage groupmorganida · morganide (map unit)
Tushuntirish

Irsiyatning xromosoma nazariyasi (T. Morgan va uning shogirdlari, XX asr boshi) genlarning xromosomalarda joylashishini isbotladi. Tajribalar mevali pashsha Drosophila melanogaster da o‘tkazildi: u tez ko‘payadi, xromosomalari kam (2n = 8) va belgilari ko‘p. Gen xromosomada muayyan o‘rin – lokusda joylashgan, genlar xromosomada chiziqsimon tartibda turadi. Bir xromosomadagi genlar birikkan holda irsiylanadi va birikish guruhini tashkil etadi; guruhlar soni gaploid xromosomalar soniga teng (drozofila urg‘ochisida 4, odam ayolida 23; erkakda X va Y alohida guruh bo‘lgani uchun odamda 24). Birikish to‘liq emas: meyoz profazasida gomologik xromosomalar qismlar almashadi – krossingover, natijada yangi kombinatsiyali gametalar (krossover gametalar) paydo bo‘ladi. Ikki gen orasidagi masofa qancha katta bo‘lsa, krossingover ehtimoli shuncha yuqori. Krossover gametalar foizi 1 % bo‘lsa, genlar orasidagi masofa 1 morganida deb olinadi; shu asosda xromosomalarning genetik xaritalari tuziladi.

OrganizmBirikish guruhlari
Urg‘ochi drozofila4
Ayol23
Erkak24
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Paxta seleksioneri qimmatli genga yaqin joylashgan «belgi»ni DNKdan topadi. Bu bog‘langan genlar birga o‘tadi, shuning uchun ko‘chat hali kichkina paytdayoq laboratoriyada tekshirib, yaxshisini ajratib olish mumkin va butun mavsumni kutish shart emas.

Kim ishlatadi

Seleksioner belgilar yordamida tanlaydi, genetik xaritalar tuzuvchi tadqiqotchi genlar joylashuvini aniqlaydi, laboratoriya texnigi DNK namunalarini tekshiradi.

Bugun sinab ko‘ring

Tez-tez birga uchraydigan ikki narsa (masalan, kalit va sumka) haqida o‘ylab, ular nima uchun «bog‘langan» bo‘lishini bog‘langan genlarga o‘xshatib yozing.

Namunalar
Masofa = 12 morganida
GametalarUlushi
Krossover12 %
Krossoverli emas (genlar birga)88 %
Ikki birikkan gen orasida krossover gametalar 12 % bo‘lsa, ular orasidagi masofa 12 morganida. Qolgan 88 % gametalar birikkan holda o‘tadi.
012345678910ABC
A–B orasi 6, B–C orasi 4, A–C orasi 10 morganida bo‘lsa, genlar A–B–C tartibida joylashgan (6 + 4 = 10), B o‘rtada turadi.
Sinfda faoliyat

«Xromosoma qog‘ozdan»: ikki rangli qog‘oz tasmalar kesishgan joyidan almashtiriladi va yangi kombinatsiyalar yoziladi (kattalar qaychini ishlatadi yoki qo‘l bilan yirtiladi).

Mashq
1
Nima uchun drozofila genetik tadqiqotlar uchun qulay obyekt?
2
Birikish guruhlari soni nimaga teng? Drozofilada nechta?
3
Krossover gametalar 9 % bo‘lsa, genlar orasidagi masofa necha morganida? (Faqat son.)
4
Nima uchun krossingover irsiy xilma-xillikni oshiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliMukammal talabaning kuniHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →