ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Hujayra sikli. Mitoz va meyoz. Laboratoriya mashg‘uloti

Darslar 11–12 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
11

Hujayraning hayot sikli

Darslik: 50–57-betlar
MaqsadXromosomalar tuzilishini, hujayra siklini, mitoz va meyoz bosqichlarini hamda ularning biologik ahamiyatini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
xromosoma · chromosomekariotip · karyotypemitoz · mitosismeyoz · meiosis
Tushuntirish

Xromosoma DNK va oqsillardan tuzilgan; bo‘linishdan oldin DNK ikki hissa ortgach, har bir xromosoma sentromera bilan tutashgan ikki xromatidadan iborat bo‘ladi. Turning xromosomalar soni, o‘lchami va shakli to‘plami kariotip deyiladi; odamning tana (somatik) hujayrasida 46 ta (23 juft, diploid), jinsiy hujayrasida 23 ta (gaploid) xromosoma bor. Hujayra sikli interfaza (G1, S, G2; siklning ~90% i) va bo‘linishdan iborat; S davrida DNK reduplikatsiya bo‘ladi. Mitoz: profazada xromosomalar spirallashadi va yadro qobig‘i yo‘qoladi, metafazada ekvator tekisligida joylashadi, anafazada xromatidalar qutblarga tortiladi (xromosomalar soni vaqtincha ikki baravar), telofazada yadrolar tiklanadi va sitokinez bo‘ladi. Natijada genetik jihatdan bir xil ikki diploid hujayra hosil bo‘ladi: o‘sish, regeneratsiya va jinssiz ko‘payish asosi. Meyoz ikki ketma-ket bo‘linishdan iborat; profaza I da gomologik xromosomalar konyugatsiyalanib, krossingover (qismlar almashinuvi) ro‘y beradi, anafaza I da gomologlar ajraladi; natijada 4 ta gaploid, genetik jihatdan turlicha hujayra hosil bo‘ladi – kombinativ o‘zgaruvchanlik manbayi. Prokariotlar ikkiga bo‘linish (binar bo‘linish) bilan ko‘payadi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Bog‘bon sevimli uzum tokining novdasini qalamcha qilib o‘tkazadi: yangi tok asl tokning o‘zidek mazali uzum beradi, chunki hujayralar mitoz bilan bo‘linadi. Uzum urug‘idan o‘sgan tok esa har xil bo‘lib chiqadi, chunki jinsiy ko‘payishda meyoz va qo‘shilish aralashtiradi.

Kim ishlatadi

Ko‘chatxona ishchisi qalamchalar o‘tkazadi, laboratoriya tadqiqotchisi hujayralar bo‘linishini kuzatadi, seleksioner yangi navlar uchun urug‘dan foydalanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Keyingi safar meva yeganingizda, urug‘ini ekkan bo‘lsangiz o‘simlik asl daraxtning nusxasi bo‘ladimi, sababi bilan o‘ylab ko‘ring.

Namunalar
BosqichXromosomalarXromatidlar
S dan keyin4692
Mitoz oxirida (har bir qiz hujayrada)4646
Odam teri hujayrasi mitozga kirganda 46 xromosoma S-davrdan keyin 92 xromatidaga ega, mitoz oxirida har bir qiz hujayrada yana 46 xromosoma bo‘ladi.
Ota-ona gomologik xromosomalari krossingover paytida qismlar almashadi, shuning uchun bir ota-onaning bolalari turlicha genlar kombinatsiyasini oladi.
Sinfda faoliyat

«Fazalarni tering». Rasmlar aralash beriladi; o‘quvchilar mitoz va meyoz fazalarini tartibga solib, har birida xromosoma va xromatidalar sonini yozadi.

Mashq
1
Mitoz bosqichlarini tartib bilan sanab, har birida bittadan asosiy hodisani ayting.
2
Odam hujayrasi profazada nechta xromatidaga ega? (Faqat son.)
3
Mitoz va meyozni natijasi bo‘yicha solishtiring (hujayralar soni, xromosoma to‘plami, genetik xilma-xillik).
4
Nima uchun meyoz genetik xilma-xillikni oshiradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliTog‘da har kilometrga 6 °C?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →