Hujayraning hayot sikli
Xromosoma DNK va oqsillardan tuzilgan; bo‘linishdan oldin DNK ikki hissa ortgach, har bir xromosoma sentromera bilan tutashgan ikki xromatidadan iborat bo‘ladi. Turning xromosomalar soni, o‘lchami va shakli to‘plami kariotip deyiladi; odamning tana (somatik) hujayrasida 46 ta (23 juft, diploid), jinsiy hujayrasida 23 ta (gaploid) xromosoma bor. Hujayra sikli interfaza (G1, S, G2; siklning ~90% i) va bo‘linishdan iborat; S davrida DNK reduplikatsiya bo‘ladi. Mitoz: profazada xromosomalar spirallashadi va yadro qobig‘i yo‘qoladi, metafazada ekvator tekisligida joylashadi, anafazada xromatidalar qutblarga tortiladi (xromosomalar soni vaqtincha ikki baravar), telofazada yadrolar tiklanadi va sitokinez bo‘ladi. Natijada genetik jihatdan bir xil ikki diploid hujayra hosil bo‘ladi: o‘sish, regeneratsiya va jinssiz ko‘payish asosi. Meyoz ikki ketma-ket bo‘linishdan iborat; profaza I da gomologik xromosomalar konyugatsiyalanib, krossingover (qismlar almashinuvi) ro‘y beradi, anafaza I da gomologlar ajraladi; natijada 4 ta gaploid, genetik jihatdan turlicha hujayra hosil bo‘ladi – kombinativ o‘zgaruvchanlik manbayi. Prokariotlar ikkiga bo‘linish (binar bo‘linish) bilan ko‘payadi.
Bog‘bon sevimli uzum tokining novdasini qalamcha qilib o‘tkazadi: yangi tok asl tokning o‘zidek mazali uzum beradi, chunki hujayralar mitoz bilan bo‘linadi. Uzum urug‘idan o‘sgan tok esa har xil bo‘lib chiqadi, chunki jinsiy ko‘payishda meyoz va qo‘shilish aralashtiradi.
Ko‘chatxona ishchisi qalamchalar o‘tkazadi, laboratoriya tadqiqotchisi hujayralar bo‘linishini kuzatadi, seleksioner yangi navlar uchun urug‘dan foydalanadi.
Keyingi safar meva yeganingizda, urug‘ini ekkan bo‘lsangiz o‘simlik asl daraxtning nusxasi bo‘ladimi, sababi bilan o‘ylab ko‘ring.
| Bosqich | Xromosomalar | Xromatidlar |
|---|---|---|
| S dan keyin | 46 | 92 |
| Mitoz oxirida (har bir qiz hujayrada) | 46 | 46 |
«Fazalarni tering». Rasmlar aralash beriladi; o‘quvchilar mitoz va meyoz fazalarini tartibga solib, har birida xromosoma va xromatidalar sonini yozadi.