Hayotning organizm darajasi va uning o‘ziga xos jihatlari
Organizm – mustaqil yashay oladigan, o‘zini boshqaradigan va yangilaydigan yaxlit biologik tizim; u bir hujayrali yoki ko‘p hujayrali bo‘ladi. Bu darajada moddalar va energiya almashinuvi, ta’sirlanish, o‘sish, rivojlanish, ko‘payish, moslanish, xulq-atvor va hayotiy jarayonlarning boshqarilishi o‘rganiladi. Har bir organizm bir individ bo‘lib, evolutsiyaga nasl qoldirish va o‘zgaruvchan muhitga moslashish orqali hissa qo‘shadi. Bir hujayrali organizmda (amyoba, evglena, xlamidomonada, bakteriyalar) barcha hayotiy vazifani bitta hujayra bajaradi va boshqarish asosan gumoral-kimyoviy bo‘ladi. Ko‘p hujayrali organizmning tanasi ixtisoslashgan hujayralar, to‘qimalar, organlar va organlar sistemalaridan iborat; hujayralar somatik (tana) va jinsiy bo‘ladi. Ularda hayotiy jarayonlar organlarning kelishilgan ishiga bog‘liq. Hayvonlarda boshqarish nerv-gumoral tizim orqali amalga oshadi: nerv tizimi tez, gormonlar sekinroq, lekin uzoqroq ta’sir qiladi. O‘simliklarda o‘sish va rivojlanishni fitogormonlar (auksin, gibberellin, sitokinin) boshqaradi. Barcha boshqarish irsiy axborotga tayanadi.
| Organizm | Boshqarilishi |
|---|---|
| Bir hujayrali (amyoba, evglena, xlamidomonada, bakteriyalar) | gumoral-kimyoviy |
| Ko‘p hujayrali hayvon | neyro-gumoral: nerv tez, gormon sekin, lekin uzoq |
| Ko‘p hujayrali o‘simlik | fitogormonlar (auksin, gibberellin, sitokinin) |
Parrandachilik fermasida tovuqlar yorug‘ kun uzayganda ko‘proq tuxum qo‘yadi, shuning uchun ferma kechki yoritishni nazorat qiladi. Kun uzunligi organizmga signal beradi va gormonlar orqali tartibga solinadi.
Parrandachi yoritishni boshqaradi, gulchi o‘simliklar gullash vaqtini kun uzunligi bilan rostlaydi, asalarichi oilalarning mavsumiy faolligini kuzatadi.
Uch kechqurun davomida derazadan yoki hovlidan qorong‘i bo‘la boshlagan vaqtni va qushlar hamda ko‘cha chiroqlari nima qilayotganini yozib boring.
«Qaysi daraja?» O‘quvchilar 10 ta hodisani (kasal hujayra, daraxt bargining to‘kilishi, baliq oqimga qarshi suzishi ...) hayotning hujayra yoki organizm darajasiga ajratadi va asoslaydi.