Darslar 13–14 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
13
Hayotning organizm darajasi va uning o‘ziga xos jihatlari
Darslik: 60–62-betlar
MaqsadHayotning organizm darajasi xususiyatlarini, bir va ko‘p hujayrali organizmlarning farqini hamda organizmni boshqarish usullarini tushuntirish.
Organizm – mustaqil yashay oladigan, o‘zini boshqaradigan va yangilaydigan yaxlit biologik tizim; u bir hujayrali yoki ko‘p hujayrali bo‘ladi. Bu darajada moddalar va energiya almashinuvi, ta’sirlanish, o‘sish, rivojlanish, ko‘payish, moslanish, xulq-atvor va hayotiy jarayonlarning boshqarilishi o‘rganiladi. Har bir organizm bir individ bo‘lib, evolutsiyaga nasl qoldirish va o‘zgaruvchan muhitga moslashish orqali hissa qo‘shadi. Bir hujayrali organizmda (amyoba, evglena, xlamidomonada, bakteriyalar) barcha hayotiy vazifani bitta hujayra bajaradi va boshqarish asosan gumoral-kimyoviy bo‘ladi. Ko‘p hujayrali organizmning tanasi ixtisoslashgan hujayralar, to‘qimalar, organlar va organlar sistemalaridan iborat; hujayralar somatik (tana) va jinsiy bo‘ladi. Ularda hayotiy jarayonlar organlarning kelishilgan ishiga bog‘liq. Hayvonlarda boshqarish nerv-gumoral tizim orqali amalga oshadi: nerv tizimi tez, gormonlar sekinroq, lekin uzoqroq ta’sir qiladi. O‘simliklarda o‘sish va rivojlanishni fitogormonlar (auksin, gibberellin, sitokinin) boshqaradi. Barcha boshqarish irsiy axborotga tayanadi.
Namunalar
Evglena bir hujayrada yorug‘likda fotosintez qiladi, yorug‘siz joyda esa tayyor organik moddani yutadi: bir hujayra o‘zi bajaradigan vazifalar ko‘p.
Yurak urishi qo‘rqqanda tezlashadi: nerv tizimi tez signal beradi, adrenalin gormoni esa ta’sirni biroz vaqt davom ettiradi – nerv-gumoral boshqarishga misol.
Sinfda faoliyat
«Qaysi daraja?» O‘quvchilar 10 ta hodisani (kasal hujayra, daraxt bargining to‘kilishi, baliq oqimga qarshi suzishi ...) hayotning hujayra yoki organizm darajasiga ajratadi va asoslaydi.
Mashq
1
Organizm darajasida o‘rganiladigan to‘rtta jarayonni sanang.
Masalan: moddalar almashinuvi, ta’sirlanish, o‘sish va rivojlanish, ko‘payish, moslanish.
2
Bir hujayrali va ko‘p hujayrali organizmlarni uch jihatdan solishtiring.
Bir hujayralida barcha vazifani bitta hujayra bajaradi, to‘qima va organlar yo‘q, boshqarish gumoral-kimyoviy; ko‘p hujayralida hujayralar ixtisoslashgan, to‘qima va organlar bor, nerv-gumoral boshqarish.
3
Fitogormonlarga uchta misol keltiring va ularning umumiy vazifasini ayting.
Auksin, gibberellin, sitokinin; ular o‘simlikning o‘sishi va rivojlanishini boshqaradi.
4
Nima uchun gormonal boshqarish nerv orqali boshqarishni to‘ldiradi, lekin uning o‘rnini bosa olmaydi?
Nerv signali bir zumda va aniq manzilga yetadi; gormonlar qon orqali tarqalib sekinroq, lekin uzoq va keng ta’sir qiladi. Tez reaksiyalar uchun nerv tizimi, uzoq jarayonlar uchun gormonlar kerak.