ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Hayotning organizm darajasi. Oziqlanish turlari

Darslar 13–14 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
13

Hayotning organizm darajasi va uning o‘ziga xos jihatlari

Darslik: 60–62-betlar
MaqsadHayotning organizm darajasi xususiyatlarini, bir va ko‘p hujayrali organizmlarning farqini hamda organizmni boshqarish usullarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
organizm · organismindivid · individualgumoral boshqarish · humoral regulationfitogormon · phytohormone
Tushuntirish

Organizm – mustaqil yashay oladigan, o‘zini boshqaradigan va yangilaydigan yaxlit biologik tizim; u bir hujayrali yoki ko‘p hujayrali bo‘ladi. Bu darajada moddalar va energiya almashinuvi, ta’sirlanish, o‘sish, rivojlanish, ko‘payish, moslanish, xulq-atvor va hayotiy jarayonlarning boshqarilishi o‘rganiladi. Har bir organizm bir individ bo‘lib, evolutsiyaga nasl qoldirish va o‘zgaruvchan muhitga moslashish orqali hissa qo‘shadi. Bir hujayrali organizmda (amyoba, evglena, xlamidomonada, bakteriyalar) barcha hayotiy vazifani bitta hujayra bajaradi va boshqarish asosan gumoral-kimyoviy bo‘ladi. Ko‘p hujayrali organizmning tanasi ixtisoslashgan hujayralar, to‘qimalar, organlar va organlar sistemalaridan iborat; hujayralar somatik (tana) va jinsiy bo‘ladi. Ularda hayotiy jarayonlar organlarning kelishilgan ishiga bog‘liq. Hayvonlarda boshqarish nerv-gumoral tizim orqali amalga oshadi: nerv tizimi tez, gormonlar sekinroq, lekin uzoqroq ta’sir qiladi. O‘simliklarda o‘sish va rivojlanishni fitogormonlar (auksin, gibberellin, sitokinin) boshqaradi. Barcha boshqarish irsiy axborotga tayanadi.

OrganizmBoshqarilishi
Bir hujayrali (amyoba, evglena, xlamidomonada, bakteriyalar)gumoral-kimyoviy
Ko‘p hujayrali hayvonneyro-gumoral: nerv tez, gormon sekin, lekin uzoq
Ko‘p hujayrali o‘simlikfitogormonlar (auksin, gibberellin, sitokinin)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Parrandachilik fermasida tovuqlar yorug‘ kun uzayganda ko‘proq tuxum qo‘yadi, shuning uchun ferma kechki yoritishni nazorat qiladi. Kun uzunligi organizmga signal beradi va gormonlar orqali tartibga solinadi.

Kim ishlatadi

Parrandachi yoritishni boshqaradi, gulchi o‘simliklar gullash vaqtini kun uzunligi bilan rostlaydi, asalarichi oilalarning mavsumiy faolligini kuzatadi.

Bugun sinab ko‘ring

Uch kechqurun davomida derazadan yoki hovlidan qorong‘i bo‘la boshlagan vaqtni va qushlar hamda ko‘cha chiroqlari nima qilayotganini yozib boring.

Namunalar
Evglena bir hujayrada yorug‘likda fotosintez qiladi, yorug‘siz joyda esa tayyor organik moddani yutadi: bir hujayra o‘zi bajaradigan vazifalar ko‘p.
Yurak urishi qo‘rqqanda tezlashadi: nerv tizimi tez signal beradi, adrenalin gormoni esa ta’sirni biroz vaqt davom ettiradi – nerv-gumoral boshqarishga misol.
Sinfda faoliyat

«Qaysi daraja?» O‘quvchilar 10 ta hodisani (kasal hujayra, daraxt bargining to‘kilishi, baliq oqimga qarshi suzishi ...) hayotning hujayra yoki organizm darajasiga ajratadi va asoslaydi.

Mashq
1
Organizm darajasida o‘rganiladigan to‘rtta jarayonni sanang.
2
Bir hujayrali va ko‘p hujayrali organizmlarni uch jihatdan solishtiring.
3
Fitogormonlarga uchta misol keltiring va ularning umumiy vazifasini ayting.
4
Nima uchun gormonal boshqarish nerv orqali boshqarishni to‘ldiradi, lekin uning o‘rnini bosa olmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliHech qachon tushmaydigan to‘pHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →