Ontogenez – tirik organizmlarning individual rivojlanishi
Ontogenez – organizmning individual rivojlanishi: zigota hosil bo‘lishidan (jinssiz ko‘payishda ona organizmdan ajralishdan) umr oxirigacha bo‘lgan morfologik, fiziologik va biokimyoviy o‘zgarishlar majmui. Uch tip farqlanadi: lichinkali (hasharot, baliq, amfibiya – lichinkada metamorfoz), tuxumda rivojlanish (sudralib yuruvchilar, qushlar – sariqlik ko‘p) va ona qornida rivojlanish (yuksak sutemizuvchilar, yo‘ldosh orqali). Embrional davrda zigota mitoz bilan maydalanadi (blastomerlar → bir qavatli ichi bo‘sh blastula), gastrulatsiyada ikki qavatli gastrula (ektoderma, entoderma) va uchinchi varaqa – mezoderma hosil bo‘ladi, organogenezda nerv nayi, xorda va ichak naychasi paydo bo‘ladi: ektodermadan nerv tizimi va teri epidermisi, mezodermadan muskul, suyak va qon aylanish tizimi, entodermadan hazm va nafas yo‘llari epiteliysi rivojlanadi. Hujayralar ixtisoslashadi (differensiatsiya): genlarning bir qismi faol, bir qismi o‘chirilgan bo‘ladi. Postembrional davr: yuvenil, yetuklik, qarilik; rivojlanish bevosita yoki metamorfozli (to‘liq: tuxum–lichinka–g‘umbak–imago; chala: tuxum–lichinka–imago). Gomeostaz, regeneratsiya va immunitet organizmni barqaror saqlaydi; bioritmlar (sutkalik, mavsumiy – fotoperiodizm) tabiiy tanlanish natijasida shakllangan; anabiozda moddalar almashinuvi keskin sekinlashadi (urug‘, spora, sista).
| Murtak varaqasi | Nima rivojlanadi |
|---|---|
| Ektoderma | nerv tizimi, epidermis |
| Mezoderma | muskul, suyak, qon aylanish tizimi |
| Entoderma | hazm va nafas yo‘llari epiteliysi |
Ipak qurti yetishtiruvchi pilla yig‘ish vaqtini aniq belgilaydi: pilla ichidagi g‘umbak kapalakka aylanib chiqsa, ipak tolasi uziladi. Bu to‘liq metamorfozda tuxum, lichinka, g‘umbak va voyaga yetgan bosqichlar kechishiga asoslanadi.
Ipakchilik mutaxassisi pillaning pishishini kuzatadi, agronom zararkunandaning lichinka davrini hisobga olib ish rejalashtiradi, baliqchi chavoq o‘stirishda rivojlanish bosqichlariga tayanadi.
Biror hasharot hayot siklini chizing va har bosqichda u nima bilan shug‘ullanishini yozing.
| Metamorfoz | Bosqichlar | Misol |
|---|---|---|
| To‘liq | tuxum – lichinka – g‘umbak – voyaga yetgan | kapalak |
| To‘liqsiz | tuxum – nimfa – voyaga yetgan | chigirtka |
«Embrion zinapoyasi». Kartochkalar (zigota, maydalanish, blastula, gastrula, organogenez) tartibga solinadi va har biriga bittadan xususiyat yoziladi.