ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Ontogenez – individual rivojlanish

Darslar 17 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
17

Ontogenez – tirik organizmlarning individual rivojlanishi

Darslik: 74–79-betlar
MaqsadOntogenezning tiplari va davrlarini, embrional rivojlanish bosqichlarini hamda gomeostaz, bioritm va anabiozni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
ontogenez · ontogenesisgastrula · gastrulametamorfoz · metamorphosisanabioz · anabiosis
Tushuntirish

Ontogenez – organizmning individual rivojlanishi: zigota hosil bo‘lishidan (jinssiz ko‘payishda ona organizmdan ajralishdan) umr oxirigacha bo‘lgan morfologik, fiziologik va biokimyoviy o‘zgarishlar majmui. Uch tip farqlanadi: lichinkali (hasharot, baliq, amfibiya – lichinkada metamorfoz), tuxumda rivojlanish (sudralib yuruvchilar, qushlar – sariqlik ko‘p) va ona qornida rivojlanish (yuksak sutemizuvchilar, yo‘ldosh orqali). Embrional davrda zigota mitoz bilan maydalanadi (blastomerlar → bir qavatli ichi bo‘sh blastula), gastrulatsiyada ikki qavatli gastrula (ektoderma, entoderma) va uchinchi varaqa – mezoderma hosil bo‘ladi, organogenezda nerv nayi, xorda va ichak naychasi paydo bo‘ladi: ektodermadan nerv tizimi va teri epidermisi, mezodermadan muskul, suyak va qon aylanish tizimi, entodermadan hazm va nafas yo‘llari epiteliysi rivojlanadi. Hujayralar ixtisoslashadi (differensiatsiya): genlarning bir qismi faol, bir qismi o‘chirilgan bo‘ladi. Postembrional davr: yuvenil, yetuklik, qarilik; rivojlanish bevosita yoki metamorfozli (to‘liq: tuxum–lichinka–g‘umbak–imago; chala: tuxum–lichinka–imago). Gomeostaz, regeneratsiya va immunitet organizmni barqaror saqlaydi; bioritmlar (sutkalik, mavsumiy – fotoperiodizm) tabiiy tanlanish natijasida shakllangan; anabiozda moddalar almashinuvi keskin sekinlashadi (urug‘, spora, sista).

Maydalanish → blastula → gastrula → organogenez
Murtak varaqasiNima rivojlanadi
Ektodermanerv tizimi, epidermis
Mezodermamuskul, suyak, qon aylanish tizimi
Entodermahazm va nafas yo‘llari epiteliysi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ipak qurti yetishtiruvchi pilla yig‘ish vaqtini aniq belgilaydi: pilla ichidagi g‘umbak kapalakka aylanib chiqsa, ipak tolasi uziladi. Bu to‘liq metamorfozda tuxum, lichinka, g‘umbak va voyaga yetgan bosqichlar kechishiga asoslanadi.

Kim ishlatadi

Ipakchilik mutaxassisi pillaning pishishini kuzatadi, agronom zararkunandaning lichinka davrini hisobga olib ish rejalashtiradi, baliqchi chavoq o‘stirishda rivojlanish bosqichlariga tayanadi.

Bugun sinab ko‘ring

Biror hasharot hayot siklini chizing va har bosqichda u nima bilan shug‘ullanishini yozing.

Namunalar
MetamorfozBosqichlarMisol
To‘liqtuxum – lichinka – g‘umbak – voyaga yetgankapalak
To‘liqsiztuxum – nimfa – voyaga yetganchigirtka
Kapalak tuxum – qurt – g‘umbak – voyaga yetgan kapalak bosqichlaridan o‘tadi (to‘liq metamorfoz); chigirtka esa tuxum – lichinka – voyaga yetgan chigirtka (chala metamorfoz), g‘umbak yo‘q.
Baqa itbaliqchasi jabra bilan suvda yashaydi, metamorfozda o‘pka va oyoqlar rivojlanib quruqlikka chiqadi: lichinka va voyaga yetgan hayvon turli muhit va oziqdan foydalanadi.
Sinfda faoliyat

«Embrion zinapoyasi». Kartochkalar (zigota, maydalanish, blastula, gastrula, organogenez) tartibga solinadi va har biriga bittadan xususiyat yoziladi.

Mashq
1
Embrional rivojlanish bosqichlarini tartib bilan yozing.
2
Quyidagilar qaysi homila varaqasidan rivojlanadi: nerv tizimi, muskullar, o‘pka epiteliysi?
3
Maydalanishda har bir bo‘linishda barcha blastomerlar ikkiga bo‘linsa, 6 bo‘linishdan keyin nechta blastomer bo‘ladi? (Faqat son.)
4
Nima uchun metamorfoz turning yashab qolishiga yordam beradi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliYarmi sariq, yarmi yashil?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →