Hayotning hujayra darajasi va uning o‘ziga xos jihatlari
Hujayra – tiriklikning tuzilish, vazifa va rivojlanish birligi. Hujayra nazariyasini 1838–1839-yillarda M. Shleyden va T. Shvann shakllantirgan, keyinroq R. Virxov (hujayra faqat hujayradan paydo bo‘ladi) va K. Ber (ko‘p hujayrali organizm bitta tuxum hujayradan rivojlanadi) uni to‘ldirishgan. Zamonaviy qoidalar: hujayra – tiriklik birligi; yangi hujayra mavjud hujayraning bo‘linishidan hosil bo‘ladi; barcha organizm hujayralari tuzilishi va kimyoviy tarkibi bo‘yicha o‘xshash; ko‘p hujayrali organizmda ixtisoslashgan hujayralar to‘qimalarni tashkil etadi; irsiy axborot hujayrada saqlanadi va avlodga beriladi. Bakteriya hujayrasi prokariot: yadro membranasi yo‘q, DNK nukleoidda (va halqasimon plazmidalarda) joylashadi, hujayra devori mureindan iborat. Zamburug‘, o‘simlik va hayvon hujayralari eukariot: ularda membranali yadro va organoidlar bor. Zamburug‘ hujayra devori xitindan, o‘simlik devori sellulozadan iborat; o‘simlikda plastidalar va markaziy vakuola bor; hayvon hujayrasida hujayra devori va plastidalar yo‘q. Zaxira modda zamburug‘ va hayvonda glikogen, o‘simlikda kraxmal.
| Belgi | Prokariotlar | Eukariotlar |
|---|---|---|
| Misollar | bakteriyalar | zamburug‘, o‘simlik, hayvon |
| Yadro | yadro qobig‘i yo‘q, DNK nukleoidda | membranali yadro |
| Organoidlar | membranali organoidlar yo‘q | membranali organoidlar bor |
| Devor | murein | xitin (zamburug‘), sellyuloza (o‘simlik), yo‘q (hayvon) |
Novvoyxonada non xamiri achitqi bilan, qatiq esa sut-kislota bakteriyalari bilan tayyorlanadi. Achitqi yadroli hujayra, bakteriya esa yadrosiz, shuning uchun ularning yashash sharoiti va ishlash usuli har xil. Qaysi turdagi hujayra bilan ishlayotganini bilgan usta jarayonni to‘g‘ri boshqaradi.
Mikroskopist hujayralarni turiga qarab ajratadi, non zavodi texnologi achitqini nazorat qiladi, suv sifati inspektori suvdagi bakteriyalarni sanaydi.
O‘simlik yoki hayvondan olingan beshta narsani (masalan, meva, yog‘och, jun) yozing va qaysilari hali ham tirik ekanini belgilang.
Nomni rasmdagi raqamga sudrang (yoki nomni, keyin raqamni bosing)
- 1
- 2
- 3
«Uch hujayra». Jamoalar bakteriya, o‘simlik va hayvon hujayrasi ustunli jadvalini to‘ldiradi: qobiq, yadro, plastida, zaxira modda, ATF sintezi joyi.