ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Hujayra darajasi. Hujayra nazariyasi. Moddalar almashinuvi

Darslar 7–8 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
7

Hayotning hujayra darajasi va uning o‘ziga xos jihatlari

Darslik: 33–37-betlar
MaqsadHujayra nazariyasining asosiy qoidalarini va prokariot hamda eukariot hujayralarning o‘xshashlik va farqlarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
hujayra nazariyasi · cell theoryprokariot · prokaryoteeukariot · eukaryoteorganoid · organelle
Tushuntirish

Hujayra – tiriklikning tuzilish, vazifa va rivojlanish birligi. Hujayra nazariyasini 1838–1839-yillarda M. Shleyden va T. Shvann shakllantirgan, keyinroq R. Virxov (hujayra faqat hujayradan paydo bo‘ladi) va K. Ber (ko‘p hujayrali organizm bitta tuxum hujayradan rivojlanadi) uni to‘ldirishgan. Zamonaviy qoidalar: hujayra – tiriklik birligi; yangi hujayra mavjud hujayraning bo‘linishidan hosil bo‘ladi; barcha organizm hujayralari tuzilishi va kimyoviy tarkibi bo‘yicha o‘xshash; ko‘p hujayrali organizmda ixtisoslashgan hujayralar to‘qimalarni tashkil etadi; irsiy axborot hujayrada saqlanadi va avlodga beriladi. Bakteriya hujayrasi prokariot: yadro membranasi yo‘q, DNK nukleoidda (va halqasimon plazmidalarda) joylashadi, hujayra devori mureindan iborat. Zamburug‘, o‘simlik va hayvon hujayralari eukariot: ularda membranali yadro va organoidlar bor. Zamburug‘ hujayra devori xitindan, o‘simlik devori sellulozadan iborat; o‘simlikda plastidalar va markaziy vakuola bor; hayvon hujayrasida hujayra devori va plastidalar yo‘q. Zaxira modda zamburug‘ va hayvonda glikogen, o‘simlikda kraxmal.

BelgiProkariotlarEukariotlar
Misollarbakteriyalarzamburug‘, o‘simlik, hayvon
Yadroyadro qobig‘i yo‘q, DNK nukleoiddamembranali yadro
Organoidlarmembranali organoidlar yo‘qmembranali organoidlar bor
Devormureinxitin (zamburug‘), sellyuloza (o‘simlik), yo‘q (hayvon)
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Novvoyxonada non xamiri achitqi bilan, qatiq esa sut-kislota bakteriyalari bilan tayyorlanadi. Achitqi yadroli hujayra, bakteriya esa yadrosiz, shuning uchun ularning yashash sharoiti va ishlash usuli har xil. Qaysi turdagi hujayra bilan ishlayotganini bilgan usta jarayonni to‘g‘ri boshqaradi.

Kim ishlatadi

Mikroskopist hujayralarni turiga qarab ajratadi, non zavodi texnologi achitqini nazorat qiladi, suv sifati inspektori suvdagi bakteriyalarni sanaydi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘simlik yoki hayvondan olingan beshta narsani (masalan, meva, yog‘och, jun) yozing va qaysilari hali ham tirik ekanini belgilang.

Namunalar
123

Nomni rasmdagi raqamga sudrang (yoki nomni, keyin raqamni bosing)

  1. 1
  2. 2
  3. 3

Amyoba va tuxum hujayra bir-biridan keskin farq qilsa-da, ikkalasida ham membrana, sitoplazma, DNK va ribosomalar bor: bu tuzilish birligidan dalolat beradi.
Ichak tayoqchasi (bakteriya) hujayrasida yadro yo‘q, DNK sitoplazmadagi nukleoidda turadi, mitoxondriya ham yo‘q; ATF sintezi hujayra membranasida boradi.
Sinfda faoliyat

«Uch hujayra». Jamoalar bakteriya, o‘simlik va hayvon hujayrasi ustunli jadvalini to‘ldiradi: qobiq, yadro, plastida, zaxira modda, ATF sintezi joyi.

Mashq
1
Hujayra nazariyasining uchta asosiy qoidasini ayting.
2
Prokariot va eukariot hujayralarni uch belgi bo‘yicha solishtiring.
3
Qaysi hujayralarda hujayra devori xitindan, qaysilarida sellulozadan iborat?
4
Nima uchun hujayra nazariyasi organik olamning birligini tasdiqlaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliUstozlar kuni: «bepul karta» xabariHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →