Hujayra darajasi. Hujayra nazariyasi. Moddalar almashinuvi
Darslar 7–8 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
7
Hayotning hujayra darajasi va uning o‘ziga xos jihatlari
Darslik: 33–37-betlar
MaqsadHujayra nazariyasining asosiy qoidalarini va prokariot hamda eukariot hujayralarning o‘xshashlik va farqlarini tushuntirish.
Hujayra – tiriklikning tuzilish, vazifa va rivojlanish birligi. Hujayra nazariyasini 1838–1839-yillarda M. Shleyden va T. Shvann shakllantirgan, keyinroq R. Virxov (hujayra faqat hujayradan paydo bo‘ladi) va K. Ber (ko‘p hujayrali organizm bitta tuxum hujayradan rivojlanadi) uni to‘ldirishgan. Zamonaviy qoidalar: hujayra – tiriklik birligi; yangi hujayra mavjud hujayraning bo‘linishidan hosil bo‘ladi; barcha organizm hujayralari tuzilishi va kimyoviy tarkibi bo‘yicha o‘xshash; ko‘p hujayrali organizmda ixtisoslashgan hujayralar to‘qimalarni tashkil etadi; irsiy axborot hujayrada saqlanadi va avlodga beriladi. Bakteriya hujayrasi prokariot: yadro membranasi yo‘q, DNK nukleoidda (va halqasimon plazmidalarda) joylashadi, hujayra devori mureindan iborat. Zamburug‘, o‘simlik va hayvon hujayralari eukariot: ularda membranali yadro va organoidlar bor. Zamburug‘ hujayra devori xitindan, o‘simlik devori sellulozadan iborat; o‘simlikda plastidalar va markaziy vakuola bor; hayvon hujayrasida hujayra devori va plastidalar yo‘q. Zaxira modda zamburug‘ va hayvonda glikogen, o‘simlikda kraxmal.
Namunalar
Amyoba va tuxum hujayra bir-biridan keskin farq qilsa-da, ikkalasida ham membrana, sitoplazma, DNK va ribosomalar bor: bu tuzilish birligidan dalolat beradi.
Ichak tayoqchasi (bakteriya) hujayrasida yadro yo‘q, DNK sitoplazmadagi nukleoidda turadi, mitoxondriya ham yo‘q; ATF sintezi hujayra membranasida boradi.
Sinfda faoliyat
«Uch hujayra». Jamoalar bakteriya, o‘simlik va hayvon hujayrasi ustunli jadvalini to‘ldiradi: qobiq, yadro, plastida, zaxira modda, ATF sintezi joyi.
Mashq
1
Hujayra nazariyasining uchta asosiy qoidasini ayting.
Masalan: hujayra – tiriklik birligi; yangi hujayra hujayra bo‘linishidan hosil bo‘ladi; barcha organizmlar hujayralari tuzilishi jihatidan o‘xshash.
2
Prokariot va eukariot hujayralarni uch belgi bo‘yicha solishtiring.
Prokariotda yadro membranasi va membranali organoidlar yo‘q, DNK halqasimon (nukleoid); eukariotda membranali yadro, organoidlar va chiziqli xromosomalar bor.
3
Qaysi hujayralarda hujayra devori xitindan, qaysilarida sellulozadan iborat?
Nima uchun hujayra nazariyasi organik olamning birligini tasdiqlaydi?
Barcha organizmlar hujayradan tuzilgan, hujayralar bir xil kimyoviy tarkib, membrana, DNK va ribosomalarga ega va faqat bo‘linish orqali ko‘payadi; bu umumiy kelib chiqishga ishora qiladi.