ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Biotexnologiya va O‘zbekiston yutuqlari

Darslar 34–35 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
34

Gen va hujayra muhandisligiga asoslangan biotexnologiya

Darslik: 143–144-betlar
MaqsadBiotexnologiya tushunchasini, an’anaviy va zamonaviy biotexnologiyani, uning yo‘nalishlarini va gen terapiyasi, asos hujayralar kabi yutuqlarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
biotexnologiya · biotechnologygen terapiyasi · gene therapyasos hujayra · stem cellbioreaktor · bioreactor
Tushuntirish

Biotexnologiya – tirik organizmlar, ularning hujayralari yoki biologik molekulalar yordamida kerakli mahsulotlar ishlab chiqarish texnologiyasi. An’anaviy biotexnologiyaga qadimdan ma’lum jarayonlar kiradi: sutdan qatiq va pishloq, xamirdan non, meva va uzumdan sirka va vino (bu jarayonlarda mikroorganizmlar ishtirok etadi), shuningdek, zotdor hayvon va navdor o‘simliklar yaratish. Zamonaviy biotexnologiya gen va hujayra muhandisligiga tayanadi: mikroorganizmlar bioreaktorlarda ko‘paytirilib, ulardan insulin, o‘sish gormoni (somatotropin), interferon, gepatit B ga qarshi vaksina, fermentlar, vitaminlar va antibiotiklar olinadi; diagnostik test tizimlari, biologik parchalanuvchi plastmassa ishlab chiqariladi. Ekologik biotexnologiya tuproq va suvni ifloslantiruvchi moddalarni parchalovchi mikroorganizmlardan foydalanadi. Gen terapiyasida kasal organizm hujayralariga sog‘lom (funksional) gen kiritiladi; ba’zi irsiy kasalliklarni shu yo‘l bilan davolash usullari ishlab chiqilgan va qo‘llanilmoqda, tadqiqotlar davom etmoqda. Asos hujayralar (stem cells) – turli to‘qimalarga aylana oladigan ixtisoslashmagan hujayralar (J. Tomson, 1998, inson embrional asos hujayralari). Ulardan to‘qima va a’zolar o‘stirish yo‘llari o‘rganilmoqda. 2012-yildan CRISPR/Cas9 usuli genomni aniq tahrirlash imkonini berdi; inson irsiyatini o‘zgartirish masalalarida jiddiy axloqiy cheklovlar mavjud.

BiotexnologiyaMisollar
An’anaviyqatiq, pishloq, non, sirka, vino; zot va navlar
Zamonaviyinsulin, somatotropin, interferon, gepatit B vaksinasi, fermentlar, vitaminlar, antibiotiklar
Ekologikifloslantiruvchilarni parchalovchi mikroorganizmlar
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Ba’zi qishloqlarda biogaz qurilmasi chorva go‘ngini mikroblar yordamida metanga aylantiradi, bu gaz energiya manbai bo‘lib xizmat qiladi. Bu zamonaviy biotexnologiya: tirik organizmlar chiqindidan foydali mahsulot beradi.

Kim ishlatadi

Biogaz qurilmasi operatori jarayonni kuzatadi, chiqindilarni qayta ishlash muhandisi oqava suvlarni tozalaydi, biyoqilg‘i tadqiqotchisi yangi mikroblarni sinaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qatiq, non yoki pishloqdan boshqa, mikroblar yordamida tayyorlanadigan bitta taom yoki ichimlikni o‘ylab, mikroblar nima qilishini yozing.

Namunalar
Qatiq tayyorlashda sut bakteriyalari laktozani sut kislotasiga aylantiradi – bu an’anaviy biotexnologiya. Bioreaktorda E. coli ga kiritilgan insulin geni insulin oqsilini ishlab chiqaradi – bu zamonaviy biotexnologiya.
0246812480 daq20 daq40 daq60 daqBakteriyalar soni (marta)Bakteriyalar
Sanoat bioreaktorida bakteriya soni har 20 daqiqada ikki hissa ko‘payadi. 1 soatda 2 · 2 · 2 = 8 hissa ko‘payadi; shuning uchun ularni tez ko‘paytirib, juda ko‘p mahsulot olish mumkin.
Sinfda faoliyat

«Qaysi biotexnologiya?»: rasm va nomlar (qatiq, insulin, vaksina, vino, sirka) an’anaviy va zamonaviy ustunlarga taqsimlanadi.

Mashq
1
An’anaviy va zamonaviy biotexnologiyaga ikkitadan misol keltiring.
2
Gen terapiyasi nima?
3
Bakteriya soni har 20 daqiqada 2 baravar oshadi. 2 soat 20 daqiqada bitta hujayradan nechta hosil bo‘ladi? (Faqat son.)
4
Nima uchun asos hujayralar tibbiyot uchun umidli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliChegirma haqiqiymi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →