Biotexnologiya va O‘zbekiston yutuqlari

Biotexnologiya – tirik organizmlar, ularning hujayralari yoki biologik molekulalar yordamida kerakli mahsulotlar ishlab chiqarish texnologiyasi. An’anaviy biotexnologiyaga qadimdan ma’lum jarayonlar kiradi: sutdan qatiq va pishloq, xamirdan non, meva va uzumdan sirka va vino (bu jarayonlarda mikroorganizmlar ishtirok etadi), shuningdek, zotdor hayvon va navdor o‘simliklar yaratish. Zamonaviy biotexnologiya gen va hujayra muhandisligiga tayanadi: mikroorganizmlar bioreaktorlarda ko‘paytirilib, ulardan insulin, o‘sish gormoni (somatotropin), interferon, gepatit B ga qarshi vaksina, fermentlar, vitaminlar va antibiotiklar olinadi; diagnostik test tizimlari, biologik parchalanuvchi plastmassa ishlab chiqariladi. Ekologik biotexnologiya tuproq va suvni ifloslantiruvchi moddalarni parchalovchi mikroorganizmlardan foydalanadi. Gen terapiyasida kasal organizm hujayralariga sog‘lom (funksional) gen kiritiladi; ba’zi irsiy kasalliklarni shu yo‘l bilan davolash usullari ishlab chiqilgan va qo‘llanilmoqda, tadqiqotlar davom etmoqda. Asos hujayralar (stem cells) – turli to‘qimalarga aylana oladigan ixtisoslashmagan hujayralar (J. Tomson, 1998, inson embrional asos hujayralari). Ulardan to‘qima va a’zolar o‘stirish yo‘llari o‘rganilmoqda. 2012-yildan CRISPR/Cas9 usuli genomni aniq tahrirlash imkonini berdi; inson irsiyatini o‘zgartirish masalalarida jiddiy axloqiy cheklovlar mavjud.