Antropologiya – odam evolutsiyasi haqidagi fan
Antropologiya – odamning biologik va ijtimoiy mavjudot sifatida kelib chiqishi va rivojlanishini o‘rganuvchi fan; u molekular biologiya, sitologiya, anatomiya, fiziologiya, embriologiya, paleontologiya va arxeologiya ma’lumotlariga tayanadi. Sistematikada odam: xordalilar tipi, sutemizuvchilar sinfi, primatlar turkumi, gominidlar (Hominidae – odam va odamsimon maymunlar) oilasi, Homo avlodi, Homo sapiens turi. Qarindoshlik dalillari. Embriologik: odam embrionida ham barcha xordalilardagidek xorda, nerv nayi va jabra yoriqlari hosil bo‘ladi; keyinchalik ular o‘zgaradi. Anatomik: odamda boshqa sutemizuvchilardagi kabi 7 ta bo‘yin umurtqasi, diafragma, 4 kamerali yurak, sut va ter bezlari, o‘rta quloqda 3 ta eshitish suyakchasi bor. Rudimentlar – ajdodlarda katta vazifa bajargan, odamda kichrayib qolgan organlar: dum umurtqalari (dum suyagi), quloq suprasi muskullari, uchinchi qovoq izi. Ko‘richakning chuvalchangsimon o‘simtasi ham ancha kichrayganini yodda tuting: u immun to‘qimaga ega, shuning uchun «foydasiz» demaslik kerak. Atavizm – ajdodlarga xos belgining ayrim individlarda qayta paydo bo‘lishi (masalan, juda zich tuklanish yoki dum o‘simtasi); ular kamdan-kam uchraydi. Genetik: odam va shimpanze DNK ketma-ketliklari taqqoslanadigan qismlarda taxminan 98–99 foiz bir xil; odam kariotipi 46 ta xromosomadan, shimpanze, gorilla va orangutanniki 48 tadan iborat. Odamning 2-xromosomasi ikki ajdod xromosomasining qo‘shilishidan hosil bo‘lgan: unda qo‘shilish izi (ikkinchi, keraksiz sentromera va telomera qoldiqlari) saqlangan. Odamning ikki oyoqda yurishi bilan bog‘liq belgilar: umurtqa pog‘onasining S-simon egilmalari, tovon gumbazi, kengaygan chanoq, bosh bilan umurtqa pog‘onasining pastdan birikishi.
Arxeologlar qadimiy joylarda topilgan suyaklarni antropologga ko‘rsatadi. Antropolog suyaklarga qarab odamlar nima bilan oziqlangani va qanday sharoitda yashagani haqida taxmin qiladi. Bu bilim inson tanasi tuzilishining tarixini ham ko‘rsatadi.
Antropolog suyaklarni o‘rganadi, arxeolog qazish ishlarini boshqaradi, muzey xodimi topilmalarni ko‘rgazmaga tayyorlaydi.
Qalamni bosh barmoqsiz, so‘ng bosh barmoq bilan ushlab ko‘ring va qaysi primatlarga xos belgi yordam berayotganini yozing.
| Tur | Xromosomalar |
|---|---|
| Odam | 46 |
| Shimpanze | 48 |
«Qarindoshlik dalillari jadvali»: guruhlar uch ustunli jadval (embriologik, anatomik, genetik) tuzib, har biriga uchtadan dalil yozadi.