ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Antropologiya: odamning kelib chiqishiga dalillar

Darslar 60 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
60

Antropologiya – odam evolutsiyasi haqidagi fan

Darslik: 229–230-betlar
MaqsadAntropologiya fani nimani o‘rganishini, odamning sistematikada o‘rnini va uning hayvonlar bilan qarindoshligiga dalillarni (embriologik, anatomik, genetik) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
antropologiya · anthropologyrudiment · vestigial organatavizm · atavismkariotip · karyotype
Tushuntirish

Antropologiya – odamning biologik va ijtimoiy mavjudot sifatida kelib chiqishi va rivojlanishini o‘rganuvchi fan; u molekular biologiya, sitologiya, anatomiya, fiziologiya, embriologiya, paleontologiya va arxeologiya ma’lumotlariga tayanadi. Sistematikada odam: xordalilar tipi, sutemizuvchilar sinfi, primatlar turkumi, gominidlar (Hominidae – odam va odamsimon maymunlar) oilasi, Homo avlodi, Homo sapiens turi. Qarindoshlik dalillari. Embriologik: odam embrionida ham barcha xordalilardagidek xorda, nerv nayi va jabra yoriqlari hosil bo‘ladi; keyinchalik ular o‘zgaradi. Anatomik: odamda boshqa sutemizuvchilardagi kabi 7 ta bo‘yin umurtqasi, diafragma, 4 kamerali yurak, sut va ter bezlari, o‘rta quloqda 3 ta eshitish suyakchasi bor. Rudimentlar – ajdodlarda katta vazifa bajargan, odamda kichrayib qolgan organlar: dum umurtqalari (dum suyagi), quloq suprasi muskullari, uchinchi qovoq izi. Ko‘richakning chuvalchangsimon o‘simtasi ham ancha kichrayganini yodda tuting: u immun to‘qimaga ega, shuning uchun «foydasiz» demaslik kerak. Atavizm – ajdodlarga xos belgining ayrim individlarda qayta paydo bo‘lishi (masalan, juda zich tuklanish yoki dum o‘simtasi); ular kamdan-kam uchraydi. Genetik: odam va shimpanze DNK ketma-ketliklari taqqoslanadigan qismlarda taxminan 98–99 foiz bir xil; odam kariotipi 46 ta xromosomadan, shimpanze, gorilla va orangutanniki 48 tadan iborat. Odamning 2-xromosomasi ikki ajdod xromosomasining qo‘shilishidan hosil bo‘lgan: unda qo‘shilish izi (ikkinchi, keraksiz sentromera va telomera qoldiqlari) saqlangan. Odamning ikki oyoqda yurishi bilan bog‘liq belgilar: umurtqa pog‘onasining S-simon egilmalari, tovon gumbazi, kengaygan chanoq, bosh bilan umurtqa pog‘onasining pastdan birikishi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Arxeologlar qadimiy joylarda topilgan suyaklarni antropologga ko‘rsatadi. Antropolog suyaklarga qarab odamlar nima bilan oziqlangani va qanday sharoitda yashagani haqida taxmin qiladi. Bu bilim inson tanasi tuzilishining tarixini ham ko‘rsatadi.

Kim ishlatadi

Antropolog suyaklarni o‘rganadi, arxeolog qazish ishlarini boshqaradi, muzey xodimi topilmalarni ko‘rgazmaga tayyorlaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Qalamni bosh barmoqsiz, so‘ng bosh barmoq bilan ushlab ko‘ring va qaysi primatlarga xos belgi yordam berayotganini yozing.

Namunalar
TurXromosomalar
Odam46
Shimpanze48
Odam 46, shimpanze 48 xromosomaga ega. Odam 2-xromosomasi ikkita kichik ajdod xromosomasining qo‘shilishidan hosil bo‘lgan; shuning uchun umumiy ajdod bo‘lganiga molekular dalil bor.
Dum suyagi (koksiks) – dumning qolgan qismi: u hozir mushaklar birikadigan joy, lekin ajdodlarda uzun dum bo‘lganini ko‘rsatadi. Bu rudimentga misol.
Sinfda faoliyat

«Qarindoshlik dalillari jadvali»: guruhlar uch ustunli jadval (embriologik, anatomik, genetik) tuzib, har biriga uchtadan dalil yozadi.

Mashq
1
Odamning sistematikadagi o‘rnini tipdan turgacha yozing.
2
Rudiment va atavizm o‘rtasidagi farq nima?
3
Shimpanze kariotipida 48, odamda 46 xromosoma bor. Farq nechta? (Faqat son.)
4
Nima uchun ko‘richak o‘simtasini «foydasiz» deb bo‘lmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliQizdirilsa yaxshiroq o‘tkazadimi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →