Evolutsiyaning sintetik nazariyasi
Evolutsiyaning sintetik nazariyasi XX asrda klassik darvinizm bilan genetika, populatsiya genetikasi, ekologiya va sistematika ma’lumotlarining birlashishidan shakllandi (S. Chetverikov, R. Fisher, S. Rayt, J. Xoldeyn, F. Dobjanskiy, J. Xaksli, E. Mayr, I. Shmalgauzen kabi olimlar hissa qo‘shgan). Asosiy qoidalar: 1) evolutsiyaning elementar birligi – populatsiya, individ emas; 2) elementar evolutsion hodisa – populatsiya genofondining o‘zgarishi (allellar chastotasi o‘zgarishi); 3) evolutsion material – mutatsion va kombinativ o‘zgaruvchanlik; 4) omillar – mutatsiyalar, gen oqimi (migratsiya), genlar dreyfi, populatsiya to‘lqinlari, alohidalanish va tabiiy tanlanish; 5) yagona yo‘naltiruvchi omil – tabiiy tanlanish; qolgan omillar tasodifiy; 6) evolutsiya odatda asta-sekin boradi (ba’zan, masalan poliploidiyada, yangi tur bir necha avlodda paydo bo‘ladi); 7) tur – populatsiyalar va kenja turlardan iborat tizim; 8) evolutsiya divergent xarakterga ega: bir turdan bir nechta tur kelib chiqadi; 9) mikroevolutsiya – tur doirasidagi o‘zgarishlar (yangi populatsiya, kenja tur, tur hosil bo‘lishi), bevosita kuzatiladi; makroevolutsiya – turdan yuqori taksonlar (avlod, oila, turkum, sinf) paydo bo‘lishi, million yillar davom etadi, bilvosita dalillar (qazilmalar, taqqoslash) bilan o‘rganiladi; makroevolutsiya – mikroevolutsiyaning davomi, omillari bir xil. Hozirgi evolutsion biologiya bu nazariyani molekular genetika, genomika va evolutsion rivojlanish biologiyasi (evo-devo) bilan boyitmoqda.
| Tamoyil | Mazmuni |
|---|---|
| Elementar birlik | populyatsiya |
| Elementar hodisa | gen fondi (allel chastotalari) o‘zgarishi |
| Material | mutatsion va kombinativ o‘zgaruvchanlik |
| Yo‘naltiruvchi omil | faqat tabiiy tanlanish |
Noyob hayvonlarni ko‘paytirish markazida har bir hayvonning ajdodlari qayd etiladi, shunda yaqin qarindoshlar juftlashtirilmaydi. Bu populyatsiyada genetik xilma-xillikni saqlaydi, bu esa kelajakda muhit o‘zgarganda tanlanish uchun material beradi.
Genetika bo‘yicha mutaxassis juftlarni tanlaydi, tabiatni muhofaza qiluvchi xodim turlar sonini saqlaydi, gen banki kuratori urug‘ xilma-xilligini saqlaydi.
Biror to‘plamni (qo‘shiqlar, rasmlar) tasavvur qiling va nega xilma-xillik uni kelajakdagi o‘zgarishlarga tayyor qilishini gen xilma-xilligiga o‘xshatib yozing.
«Nazariya zanjiri»: sintetik nazariyaning 9 qoidasi alohida kartochkalarda; guruhlar «tasodifiy omillar» va «yo‘naltiruvchi omil» ustunlariga taqsimlaydi.