Jins bilan bog‘liq holda irsiylanish
Jinsiy xromosomalarda joylashgan genlar bilan nazorat qilinadigan belgilar jins bilan birikkan holda irsiylanadi. X-xromosoma katta, unda jinsga aloqasi yo‘q ko‘p genlar bor; Y-xromosoma kichik va X dagi genlarning aksariyatiga juft allel tutmaydi. Shuning uchun erkakda X-xromosomadagi retsessiv gen fenotipda albatta namoyon bo‘ladi (gemizigota holat). Daltonizm (ranglarni farqlay olmaslik) va gemofiliya (qon ivishining buzilishi) – X-xromosomaga birikkan retsessiv belgilar (XᴴXʰ – tashuvchi ayol, sog‘lom, lekin kasallik allelini avlodga o‘tkazadi). Ayol kasal bo‘lishi uchun ikkala X da retsessiv allel kerak (XʰXʰ), shu sababli bu kasalliklar erkaklarda ko‘proq uchraydi. Otadan X-ga birikkan belgi faqat qizlariga, o‘g‘illarga esa Y beriladi; o‘g‘il X-ni onadan oladi. Tashuvchi ona (XᴴXʰ) × sog‘lom ota (XᴴY) dan: qizlar hammasi sog‘lom (yarmi tashuvchi), o‘g‘illarning yarmi kasal. Y-xromosomaga birikkan belgilar faqat erkak chizig‘i bo‘yicha o‘tadi. Bu qonuniyatni T. Morgan drozofilada ko‘z rangi (qizil – dominant, oq – retsessiv, gen X-xromosomada) misolida aniqlagan. Qushlarda urg‘ochi geterogameta (ZW) bo‘lgani uchun jins bilan birikkan belgi (masalan, tovuqlarda patning chipor rangi) urg‘ochilarda bitta allel bilan namoyon bo‘ladi.
Dizayner diagramma, xarita yoki yo‘l belgisini yaratayotganda faqat qizil va yashil rangga tayanmaydi, chunki ba’zi odamlar bu ikki rangni kamroq farqlaydi. U yozuv yoki shakl qo‘shib, ma’lumotni hamma o‘qiy oladigan qiladi. Bunday farqning eng keng tarqalgan turlari X xromosomadagi genlar bilan bog‘liq.
Grafik dizayner ranglarni tanlaydi, yo‘l belgilari loyihalovchisi shakl va yozuvni qo‘shadi, o‘qituvchi rangli ish varaqlarini hamma uchun tushunarli qiladi.
Maktabdagi biror plakat yoki jadvalga qarab, rangsiz o‘qiy olish mumkinmi, deb so‘rang va yozuv yoki andoza qo‘shishni taklif qiling.
| P: XᵈY × XᴰXᴰ | Xᵈ | Y |
|---|---|---|
| Xᴰ | XᴰXᵈ | XᴰY |
| Xᴰ | XᴰXᵈ | XᴰY |
| P: XᴰXᵈ × XᵈY | Xᵈ | Y |
|---|---|---|
| Xᴰ | XᴰXᵈ | XᴰY |
| Xᵈ | XᵈXᵈ | XᵈY |
«Oila shajarasi»: guruhlar belgilar bilan shajara chizib (kvadrat – erkak, doira – ayol), daltonizm kimdan kimga o‘tganini aniqlaydi.