ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Jins bilan birikkan irsiylanish. Genlar ta’siri

Darslar 22–23 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
22

Jins bilan bog‘liq holda irsiylanish

Darslik: 95–96-betlar
MaqsadJins bilan birikkan irsiylanishni, X-xromosomaga birikkan retsessiv belgilarning (daltonizm, gemofiliya) meros bo‘lishini tushuntirish va masalalar yechish.
Yangi so‘zlar
jins bilan birikkan belgi · sex-linked traittashuvchi · carrierdaltonizm · colour blindnessgemofiliya · haemophilia
Tushuntirish

Jinsiy xromosomalarda joylashgan genlar bilan nazorat qilinadigan belgilar jins bilan birikkan holda irsiylanadi. X-xromosoma katta, unda jinsga aloqasi yo‘q ko‘p genlar bor; Y-xromosoma kichik va X dagi genlarning aksariyatiga juft allel tutmaydi. Shuning uchun erkakda X-xromosomadagi retsessiv gen fenotipda albatta namoyon bo‘ladi (gemizigota holat). Daltonizm (ranglarni farqlay olmaslik) va gemofiliya (qon ivishining buzilishi) – X-xromosomaga birikkan retsessiv belgilar (XᴴXʰ – tashuvchi ayol, sog‘lom, lekin kasallik allelini avlodga o‘tkazadi). Ayol kasal bo‘lishi uchun ikkala X da retsessiv allel kerak (XʰXʰ), shu sababli bu kasalliklar erkaklarda ko‘proq uchraydi. Otadan X-ga birikkan belgi faqat qizlariga, o‘g‘illarga esa Y beriladi; o‘g‘il X-ni onadan oladi. Tashuvchi ona (XᴴXʰ) × sog‘lom ota (XᴴY) dan: qizlar hammasi sog‘lom (yarmi tashuvchi), o‘g‘illarning yarmi kasal. Y-xromosomaga birikkan belgilar faqat erkak chizig‘i bo‘yicha o‘tadi. Bu qonuniyatni T. Morgan drozofilada ko‘z rangi (qizil – dominant, oq – retsessiv, gen X-xromosomada) misolida aniqlagan. Qushlarda urg‘ochi geterogameta (ZW) bo‘lgani uchun jins bilan birikkan belgi (masalan, tovuqlarda patning chipor rangi) urg‘ochilarda bitta allel bilan namoyon bo‘ladi.

★Esda tuting
Y xromosomada X genlarining ko‘pchiligiga juft allel yo‘q, shuning uchun erkakda X dagi retsessiv gen doim fenotipda namoyon bo‘ladi (gemizigota).
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Dizayner diagramma, xarita yoki yo‘l belgisini yaratayotganda faqat qizil va yashil rangga tayanmaydi, chunki ba’zi odamlar bu ikki rangni kamroq farqlaydi. U yozuv yoki shakl qo‘shib, ma’lumotni hamma o‘qiy oladigan qiladi. Bunday farqning eng keng tarqalgan turlari X xromosomadagi genlar bilan bog‘liq.

Kim ishlatadi

Grafik dizayner ranglarni tanlaydi, yo‘l belgilari loyihalovchisi shakl va yozuvni qo‘shadi, o‘qituvchi rangli ish varaqlarini hamma uchun tushunarli qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Maktabdagi biror plakat yoki jadvalga qarab, rangsiz o‘qiy olish mumkinmi, deb so‘rang va yozuv yoki andoza qo‘shishni taklif qiling.

Namunalar
P: XᵈY × XᴰXᴰXᵈY
XᴰXᴰXᵈXᴰY
XᴰXᴰXᵈXᴰY
Daltonik ota (XᵈY) × sog‘lom ona (XᴰXᴰ): qizlar XᴰXᵈ – sog‘lom tashuvchi, o‘g‘illar XᴰY – sog‘lom. Hech bir bola daltonik emas, lekin barcha qizlar tashuvchi.
P: XᴰXᵈ × XᵈYXᵈY
XᴰXᴰXᵈXᴰY
XᵈXᵈXᵈXᵈY
Tashuvchi ona (XᴰXᵈ) × daltonik ota (XᵈY): nasllar XᴰXᵈ, XᵈXᵈ, XᴰY, XᵈY – ya’ni qizlar va o‘g‘illarning yarmi daltonik: har bir bola uchun daltonizm ehtimoli 1/2.
Sinfda faoliyat

«Oila shajarasi»: guruhlar belgilar bilan shajara chizib (kvadrat – erkak, doira – ayol), daltonizm kimdan kimga o‘tganini aniqlaydi.

Mashq
1
Nima uchun X-ga birikkan retsessiv kasalliklar erkaklarda ko‘proq uchraydi?
2
XᴴXʰ × XᴴY dan kasal (gemofiliyali) bolalarning umumiy ulushi qancha (kasr)?
3
Daltonik ayol (XᵈXᵈ) sog‘lom erkakka (XᴰY) turmushga chiqsa, o‘g‘illarining necha foizi daltonik bo‘ladi? (Faqat son.)
4
Otasi gemofiliya bilan kasallangan, o‘zi sog‘lom ayol kasallik allelini tashiydimi? Tushuntiring.
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliOg‘ir kitoblar tepaga qo‘yilsinmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →