Jins bilan bog‘liq holda irsiylanish
Jinsiy xromosomalarda joylashgan genlar bilan nazorat qilinadigan belgilar jins bilan birikkan holda irsiylanadi. X-xromosoma katta, unda jinsga aloqasi yo‘q ko‘p genlar bor; Y-xromosoma kichik va X dagi genlarning aksariyatiga juft allel tutmaydi. Shuning uchun erkakda X-xromosomadagi retsessiv gen fenotipda albatta namoyon bo‘ladi (gemizigota holat). Daltonizm (ranglarni farqlay olmaslik) va gemofiliya (qon ivishining buzilishi) – X-xromosomaga birikkan retsessiv belgilar (XᴴXʰ – tashuvchi ayol, sog‘lom, lekin kasallik allelini avlodga o‘tkazadi). Ayol kasal bo‘lishi uchun ikkala X da retsessiv allel kerak (XʰXʰ), shu sababli bu kasalliklar erkaklarda ko‘proq uchraydi. Otadan X-ga birikkan belgi faqat qizlariga, o‘g‘illarga esa Y beriladi; o‘g‘il X-ni onadan oladi. Tashuvchi ona (XᴴXʰ) × sog‘lom ota (XᴴY) dan: qizlar hammasi sog‘lom (yarmi tashuvchi), o‘g‘illarning yarmi kasal. Y-xromosomaga birikkan belgilar faqat erkak chizig‘i bo‘yicha o‘tadi. Bu qonuniyatni T. Morgan drozofilada ko‘z rangi (qizil – dominant, oq – retsessiv, gen X-xromosomada) misolida aniqlagan. Qushlarda urg‘ochi geterogameta (ZW) bo‘lgani uchun jins bilan birikkan belgi (masalan, tovuqlarda patning chipor rangi) urg‘ochilarda bitta allel bilan namoyon bo‘ladi.
«Oila shajarasi»: guruhlar belgilar bilan shajara chizib (kvadrat – erkak, doira – ayol), daltonizm kimdan kimga o‘tganini aniqlaydi.