Organizmlarning ko‘payishi. Jinssiz ko‘payish
Ko‘payish – tirik organizmning irsiy axborot asosida o‘ziga o‘xshaganlarni yaratish xususiyati. Jinssiz ko‘payishda faqat bitta ona organizm qatnashadi, jinsiy hujayralar kerak emas, u mitozga asoslangan, shuning uchun nasllar ona organizmning genetik nusxasi (klon) bo‘ladi. Bir hujayralilarda: binar bo‘linish (bakteriyalarda halqasimon DNK nusxalanib hujayra ikkiga bo‘linadi; amyoba, infuzoriya, evglenada mitoz asosida), kurtaklanish (achitqi zamburug‘i), ko‘p bo‘linish – shizogoniya (bezgak plazmodiysi), sporalar (xlamidomonada, zamburug‘lar). Ko‘p hujayralilarda: fragmentatsiya (spirogira, yassi chuvalchanglar, dengiz yulduzi), kurtaklanish (gidra, g‘ovak tanlilar), sporalar (yo‘sinlar, qirqquloqlar, qalpoqchali zamburug‘lar) va o‘simliklarning vegetativ ko‘payishi (tugunak, ildizpoya, qalamcha, ajraladigan novdalar). Poliembrioniyada embrion bir necha qismga bo‘linib, har biridan alohida organizm rivojlanadi (odamda bir tuxumli egizaklar). Afzalligi – qulay sharoitda tez va ko‘p nasl; kamchiligi – genetik xilma-xillik juda kam, muhit o‘zgarsa hamma individlar bir xil zaif bo‘lishi mumkin.
| Organizmlar | Jinssiz ko‘payish usullari |
|---|---|
| Bir hujayralilar | ikkiga bo‘linish, kurtaklanish (achitqi), shizogoniya (plazmodiy), sporalar |
| Ko‘p hujayralilar | bo‘laklanish, kurtaklanish (gidra, g‘ovaklilar), sporalar, vegetativ ko‘payish, poliembrioniya |
Mahalla ariq bo‘yiga terak novdalarini qalamcha qilib o‘tqazadi. Har biri tez ildiz otib, ona daraxtning aynan nusxasiga aylanadi. Faqat bitta kamchilik bor: hammasi bir xil bo‘lgani uchun bitta kasallik hammasiga birdek ta’sir qilishi mumkin.
Ko‘chatxona xodimi qalamchalar tayyorlaydi, to‘qima kulturasi laboratoriyasi bitta hujayradan ko‘p o‘simlik o‘stiradi, tokchi uzum navini ko‘paytiradi.
Maktab hovlisida o‘simliklarga yerdan qarab, qaysilari ildiz poyasi yoki piyozboshi bilan tarqalayotganini aniqlashga urinib ko‘ring.
«Ko‘payish usuli». Rasmli kartochkalar (achitqi, gidra, spirogira, qirqquloq, qulupnay) ko‘payish usuliga mos keladigan ustunlarga joylanadi.