ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Evolutsiya omillari. 3-laboratoriya

Darslar 42–43 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
42

Evolutsiyani harakatlantiruvchi kuchlar. Irsiy o‘zgaruvchanlik

Darslik: 171–172-betlar
MaqsadEvolutsiyaning harakatlantiruvchi kuchlarini (irsiy o‘zgaruvchanlik, gen oqimi, genlar dreyfi, populatsiya to‘lqinlari, alohidalanish, tabiiy tanlanish) tushuntirish.
Yangi so‘zlar
elementar evolutsion omil · elementary evolutionary factorgen oqimi · gene flowirsiy o‘zgaruvchanlik · hereditary variationgenofond · gene pool
Tushuntirish

Evolutsiya – tirik organizmlarning tarixiy rivojlanishi; populatsiya genofondining avlodlar davomida o‘zgarishi uning elementar ko‘rinishidir. Evolutsion o‘zgarishlarga olib keladigan omillar: 1) irsiy o‘zgaruvchanlik – mutatsiyalar (yangi allellar manbai) va kombinativ o‘zgaruvchanlik (allellarning yangi birikmalari); mutatsiyalar tasodifiy va yo‘nalishsiz, ularning ko‘pi retsessiv holda yashirin saqlanadi (geterozigotalarda) va populatsiya «zaxirasi»ni tashkil etadi; 2) gen oqimi – populatsiyalar orasida individlar yoki gametalar (urug‘, changlar) ko‘chishi bilan allellar almashinishi; 3) genlar dreyfi – kichik populatsiyada allellar chastotasining tasodifiy o‘zgarishi; 4) populatsiya to‘lqinlari – sonning davriy o‘zgarishi; son keskin kamaygandan keyin qolgan individlar genofondi tasodifiy tanlangan bo‘ladi; 5) alohidalanish – geografik, ekologik, biologik va etologik; gen almashinuvini to‘xtatadi; 6) tabiiy tanlanish – yagona yo‘naltirilgan omil: u populatsiyada moslashgan genotiplar ulushini oshiradi. Birinchi to‘rt omil yo‘nalishsiz, tasodifiy; tanlanish esa yo‘nalgan o‘zgarishni ta’minlaydi. Irsiy o‘zgaruvchanlik bo‘lmasa, tanlanish uchun material bo‘lmaydi; tanlanishsiz esa o‘zgarishlar moslanishga olib kelmaydi. Shuning uchun evolutsiya – bu omillarning birgalikdagi ta’siri natijasi. Populatsiyada evolutsiya borligining belgisi – allellar chastotasi avlodlar bo‘yicha o‘zgarishi. Darvin muayyan (guruhli) va nomuayyan (individual) o‘zgaruvchanlikni ajratgan; evolutsiya uchun nomuayyan, ya’ni irsiy o‘zgaruvchanlik muhim. Genom mutatsiyalaridan poliploidiya o‘simliklarda keng tarqalgan, hayvonlarda kam uchraydi.

OmilTavsifi
Irsiy o‘zgaruvchanliktasodifiy; tanlanish uchun material
Gen oqimitasodifiy
Genetik drifttasodifiy, kichik populyatsiyada
Populyatsiya to‘lqinlaritasodifiy
Izolyatsiyagen almashinuvini to‘xtatadi
Tabiiy tanlanishyagona yo‘naltiruvchi omil
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Fermerlar ba’zan zararkunandalarga qarshi bir xil vositani ketma-ket ishlatmaslikka chaqiriladi, chunki chidamli hasharotlar ko‘payib, populyatsiya asta o‘zgaradi. Bu elementar evolyutsiya: allel chastotasi bir necha avlodda o‘zgaradi.

Kim ishlatadi

Agronom qarshilik o‘zgarishlarini kuzatadi, tadqiqotchi zararkunanda populyatsiyalarini o‘rganadi, qo‘riqlash xizmati rejalashtiruvchisi muammoni oldindan ko‘radi.

Bugun sinab ko‘ring

Populyatsiya o‘zgargan bitta misol (zararkunanda, begona o‘t, qush) tanlang va qaysi omil (tanlanish, dreyf, oqim, izolyatsiya) ishlaganini yozing.

Namunalar
00,050,10,150,10,14Avlod 1Avlod 2allel a chastotasi q
Populatsiyada a allelining chastotasi bir avlodda q = 0,10, keyingisida 0,14 ga ortdi: allellar chastotasi o‘zgargan, demak elementar evolutsion o‘zgarish ro‘y bergan (sababi tanlanish, dreyf yoki gen oqimi bo‘lishi mumkin).
Toqqa chiqish yo‘li yo‘q ikki vodiy orasidagi o‘simlik populatsiyalarida arilar changni tashimaydi: gen oqimi to‘xtaydi, vodiylardagi populatsiyalar vaqt o‘tishi bilan genetik jihatdan farqlanib boradi.
Sinfda faoliyat

«Omillar kartochkasi»: 6 omil nomi va tavsifi alohida kartochkalarda; guruhlar juftlab, qaysi biri yo‘nalgan ekanini aniqlaydi.

Mashq
1
Evolutsiyaning elementar omillarini sanang.
2
Qaysi omil evolutsiyani yo‘naltiradi va nima uchun?
3
Populatsiyada q avval 0,2 edi, keyin 0,26 bo‘ldi. q necha foiz punktga o‘zgardi? (Faqat son.)
4
Nima uchun mutatsiyalar evolutsiya uchun zarur, lekin yolg‘iz o‘zi yo‘nalishni belgilamaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuli7 bosqichda 1000 kishi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →