Evolutsiyani harakatlantiruvchi kuchlar. Irsiy o‘zgaruvchanlik
Evolutsiya – tirik organizmlarning tarixiy rivojlanishi; populatsiya genofondining avlodlar davomida o‘zgarishi uning elementar ko‘rinishidir. Evolutsion o‘zgarishlarga olib keladigan omillar: 1) irsiy o‘zgaruvchanlik – mutatsiyalar (yangi allellar manbai) va kombinativ o‘zgaruvchanlik (allellarning yangi birikmalari); mutatsiyalar tasodifiy va yo‘nalishsiz, ularning ko‘pi retsessiv holda yashirin saqlanadi (geterozigotalarda) va populatsiya «zaxirasi»ni tashkil etadi; 2) gen oqimi – populatsiyalar orasida individlar yoki gametalar (urug‘, changlar) ko‘chishi bilan allellar almashinishi; 3) genlar dreyfi – kichik populatsiyada allellar chastotasining tasodifiy o‘zgarishi; 4) populatsiya to‘lqinlari – sonning davriy o‘zgarishi; son keskin kamaygandan keyin qolgan individlar genofondi tasodifiy tanlangan bo‘ladi; 5) alohidalanish – geografik, ekologik, biologik va etologik; gen almashinuvini to‘xtatadi; 6) tabiiy tanlanish – yagona yo‘naltirilgan omil: u populatsiyada moslashgan genotiplar ulushini oshiradi. Birinchi to‘rt omil yo‘nalishsiz, tasodifiy; tanlanish esa yo‘nalgan o‘zgarishni ta’minlaydi. Irsiy o‘zgaruvchanlik bo‘lmasa, tanlanish uchun material bo‘lmaydi; tanlanishsiz esa o‘zgarishlar moslanishga olib kelmaydi. Shuning uchun evolutsiya – bu omillarning birgalikdagi ta’siri natijasi. Populatsiyada evolutsiya borligining belgisi – allellar chastotasi avlodlar bo‘yicha o‘zgarishi. Darvin muayyan (guruhli) va nomuayyan (individual) o‘zgaruvchanlikni ajratgan; evolutsiya uchun nomuayyan, ya’ni irsiy o‘zgaruvchanlik muhim. Genom mutatsiyalaridan poliploidiya o‘simliklarda keng tarqalgan, hayvonlarda kam uchraydi.
| Omil | Tavsifi |
|---|---|
| Irsiy o‘zgaruvchanlik | tasodifiy; tanlanish uchun material |
| Gen oqimi | tasodifiy |
| Genetik drift | tasodifiy, kichik populyatsiyada |
| Populyatsiya to‘lqinlari | tasodifiy |
| Izolyatsiya | gen almashinuvini to‘xtatadi |
| Tabiiy tanlanish | yagona yo‘naltiruvchi omil |
Fermerlar ba’zan zararkunandalarga qarshi bir xil vositani ketma-ket ishlatmaslikka chaqiriladi, chunki chidamli hasharotlar ko‘payib, populyatsiya asta o‘zgaradi. Bu elementar evolyutsiya: allel chastotasi bir necha avlodda o‘zgaradi.
Agronom qarshilik o‘zgarishlarini kuzatadi, tadqiqotchi zararkunanda populyatsiyalarini o‘rganadi, qo‘riqlash xizmati rejalashtiruvchisi muammoni oldindan ko‘radi.
Populyatsiya o‘zgargan bitta misol (zararkunanda, begona o‘t, qush) tanlang va qaysi omil (tanlanish, dreyf, oqim, izolyatsiya) ishlaganini yozing.
«Omillar kartochkasi»: 6 omil nomi va tavsifi alohida kartochkalarda; guruhlar juftlab, qaysi biri yo‘nalgan ekanini aniqlaydi.