Evolutsiya omillari. 3-laboratoriya

Evolutsiya – tirik organizmlarning tarixiy rivojlanishi; populatsiya genofondining avlodlar davomida o‘zgarishi uning elementar ko‘rinishidir. Evolutsion o‘zgarishlarga olib keladigan omillar: 1) irsiy o‘zgaruvchanlik – mutatsiyalar (yangi allellar manbai) va kombinativ o‘zgaruvchanlik (allellarning yangi birikmalari); mutatsiyalar tasodifiy va yo‘nalishsiz, ularning ko‘pi retsessiv holda yashirin saqlanadi (geterozigotalarda) va populatsiya «zaxirasi»ni tashkil etadi; 2) gen oqimi – populatsiyalar orasida individlar yoki gametalar (urug‘, changlar) ko‘chishi bilan allellar almashinishi; 3) genlar dreyfi – kichik populatsiyada allellar chastotasining tasodifiy o‘zgarishi; 4) populatsiya to‘lqinlari – sonning davriy o‘zgarishi; son keskin kamaygandan keyin qolgan individlar genofondi tasodifiy tanlangan bo‘ladi; 5) alohidalanish – geografik, ekologik, biologik va etologik; gen almashinuvini to‘xtatadi; 6) tabiiy tanlanish – yagona yo‘naltirilgan omil: u populatsiyada moslashgan genotiplar ulushini oshiradi. Birinchi to‘rt omil yo‘nalishsiz, tasodifiy; tanlanish esa yo‘nalgan o‘zgarishni ta’minlaydi. Irsiy o‘zgaruvchanlik bo‘lmasa, tanlanish uchun material bo‘lmaydi; tanlanishsiz esa o‘zgarishlar moslanishga olib kelmaydi. Shuning uchun evolutsiya – bu omillarning birgalikdagi ta’siri natijasi. Populatsiyada evolutsiya borligining belgisi – allellar chastotasi avlodlar bo‘yicha o‘zgarishi. Darvin muayyan (guruhli) va nomuayyan (individual) o‘zgaruvchanlikni ajratgan; evolutsiya uchun nomuayyan, ya’ni irsiy o‘zgaruvchanlik muhim. Genom mutatsiyalaridan poliploidiya o‘simliklarda keng tarqalgan, hayvonlarda kam uchraydi.