Odamda uchraydigan irsiy kasalliklar. Reproduktiv salomatlik
Irsiy kasalliklar irsiy axborotning o‘zgarishi tufayli paydo bo‘ladi va avlodlarga o‘tishi mumkin. Gen kasalliklari bitta genning mutatsiyasiga bog‘liq: autosomada retsessiv – o‘roqsimon hujayrali anemiya, fenilketonuriya, albinizm; autosomada dominant – sindaktiliya (barmoqlarning tutashishi) kabi belgilar; X-xromosomaga birikkan – gemofiliya, daltonizm. Xromosoma va genom kasalliklarida xromosomalar soni yoki tuzilishi buziladi: Daun sindromi (21-xromosoma bo‘yicha trisomiya, 47 ta), Klaynfelter sindromi (XXY, erkaklarda), Shereshevskiy–Terner sindromi (XO, 45 ta xromosoma, qizlarda). Tug‘ma kasallik tug‘ilishdan mavjud bo‘ladi, lekin irsiy bo‘lishi shart emas: u homila rivojlanishi davrida infeksiya, alkogol, chekish, ba’zi dorilar, ozuqa yetishmasligi (yod, foliy kislotasi) kabi omillardan paydo bo‘ladi. Reproduktiv salomatlik – nasl qoldirish tizimi bilan bog‘liq jismoniy, ruhiy va ijtimoiy to‘liq farovonlik. Unga qarindoshlar o‘rtasidagi nikoh, alkogol, giyohvand moddalar, chekish, jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar (OIV/OITS) salbiy ta’sir qiladi. O‘zbekistonda nikohdan oldin tibbiy-genetik maslahat, homilador ayollar va chaqaloqlarni skrining qilish tizimi mavjud: bu kasalliklarni erta aniqlash va davolashni boshlashga yordam beradi.
| Guruh | Misollar |
|---|---|
| Autosoma retsessiv | o‘roqsimon hujayrali kamqonlik, fenilketonuriya, albinizm |
| Autosoma dominant | sindaktiliya |
| X ga birikkan | gemofiliya, daltonizm |
| Xromosoma va genom kasalliklari | Daun: 47 (21-trisomiya); Klaynfelter: XXY; Shereshevskiy–Terner: XO, 45 |
Maktabdagi yoki poliklinikadagi salomatlik plakatida tutun va spirtli ichimlik bola rivojlanishiga tug‘ilishdan oldin zarar yetkazishi mumkinligi yoziladi. Bunday xabarni to‘g‘ri tushunish uchun o‘zgargan gendan kelib chiqadigan va avlodlarga o‘tishi mumkin bo‘lgan holat bilan rivojlanish davrida tashqi omillardan kelib chiqadigan, keyingi avlodlarga o‘tmaydigan holatni farqlash foydali.
Maktab sog‘lomlashtirish o‘qituvchisi plakat va bukletlarni tushuntiradi, ilmiy jurnalist salomatlik haqidagi da’volarni dalillar bilan solishtiradi, jamoat salomatligi rejalashtiruvchisi targ‘ibot ishlarini tuzadi.
Keyingi safar salomatlik plakatini ko‘rsangiz, u o‘zgargan gendan yoki tashqi muhitdan kelib chiqadigan holat haqida ekanini belgilang; bu umumiy savol, tanishlaringiz haqida emas.
| ♀ \ ♂ | A | a |
|---|---|---|
| A | AA | Aa |
| a | Aa | aa |
Fenotip: 3 : 1
«Qaysi biri qaysi?»: kasallik nomlari (Daun, gemofiliya, albinizm, Klaynfelter) kartochkalari «gen» va «xromosoma» ustunlariga taqsimlanadi.