ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Irsiy kasalliklar. Gen muhandisligi tarixi

Darslar 26–27 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
26

Odamda uchraydigan irsiy kasalliklar. Reproduktiv salomatlik

Darslik: 116–120-betlar
MaqsadGen va xromosoma kasalliklarini, irsiy va tug‘ma kasalliklar farqini, reproduktiv salomatlikka ta’sir etuvchi omillarni va oldini olish choralarini tushuntirish.
Yangi so‘zlar
irsiy kasallik · hereditary diseasetug‘ma kasallik · congenital diseaseskrining · screeningreproduktiv salomatlik · reproductive health
Tushuntirish

Irsiy kasalliklar irsiy axborotning o‘zgarishi tufayli paydo bo‘ladi va avlodlarga o‘tishi mumkin. Gen kasalliklari bitta genning mutatsiyasiga bog‘liq: autosomada retsessiv – o‘roqsimon hujayrali anemiya, fenilketonuriya, albinizm; autosomada dominant – sindaktiliya (barmoqlarning tutashishi) kabi belgilar; X-xromosomaga birikkan – gemofiliya, daltonizm. Xromosoma va genom kasalliklarida xromosomalar soni yoki tuzilishi buziladi: Daun sindromi (21-xromosoma bo‘yicha trisomiya, 47 ta), Klaynfelter sindromi (XXY, erkaklarda), Shereshevskiy–Terner sindromi (XO, 45 ta xromosoma, qizlarda). Tug‘ma kasallik tug‘ilishdan mavjud bo‘ladi, lekin irsiy bo‘lishi shart emas: u homila rivojlanishi davrida infeksiya, alkogol, chekish, ba’zi dorilar, ozuqa yetishmasligi (yod, foliy kislotasi) kabi omillardan paydo bo‘ladi. Reproduktiv salomatlik – nasl qoldirish tizimi bilan bog‘liq jismoniy, ruhiy va ijtimoiy to‘liq farovonlik. Unga qarindoshlar o‘rtasidagi nikoh, alkogol, giyohvand moddalar, chekish, jinsiy yo‘l bilan yuqadigan infeksiyalar (OIV/OITS) salbiy ta’sir qiladi. O‘zbekistonda nikohdan oldin tibbiy-genetik maslahat, homilador ayollar va chaqaloqlarni skrining qilish tizimi mavjud: bu kasalliklarni erta aniqlash va davolashni boshlashga yordam beradi.

GuruhMisollar
Autosoma retsessivo‘roqsimon hujayrali kamqonlik, fenilketonuriya, albinizm
Autosoma dominantsindaktiliya
X ga birikkangemofiliya, daltonizm
Xromosoma va genom kasalliklariDaun: 47 (21-trisomiya); Klaynfelter: XXY; Shereshevskiy–Terner: XO, 45
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktabdagi yoki poliklinikadagi salomatlik plakatida tutun va spirtli ichimlik bola rivojlanishiga tug‘ilishdan oldin zarar yetkazishi mumkinligi yoziladi. Bunday xabarni to‘g‘ri tushunish uchun o‘zgargan gendan kelib chiqadigan va avlodlarga o‘tishi mumkin bo‘lgan holat bilan rivojlanish davrida tashqi omillardan kelib chiqadigan, keyingi avlodlarga o‘tmaydigan holatni farqlash foydali.

Kim ishlatadi

Maktab sog‘lomlashtirish o‘qituvchisi plakat va bukletlarni tushuntiradi, ilmiy jurnalist salomatlik haqidagi da’volarni dalillar bilan solishtiradi, jamoat salomatligi rejalashtiruvchisi targ‘ibot ishlarini tuzadi.

Bugun sinab ko‘ring

Keyingi safar salomatlik plakatini ko‘rsangiz, u o‘zgargan gendan yoki tashqi muhitdan kelib chiqadigan holat haqida ekanini belgilang; bu umumiy savol, tanishlaringiz haqida emas.

Namunalar
P: ♀ Aa × ♂ Aa
♀ \ ♂Aa
AAAAa
aAaaa
Genotip: 1 AA : 2 Aa : 1 aa
Fenotip: 3 : 1
Fenilketonuriya – retsessiv autosoma kasallik (aa). Ikkala ota-ona sog‘lom tashuvchi (Aa × Aa) bo‘lsa, har bir bola uchun kasal bo‘lish ehtimoli 1/4 (25 %). Yangi tug‘ilgan chaqaloqlarni skrining qilish kasallikni erta topib, maxsus parhez bilan asoratlarning oldini oladi.
Ona homiladorlik davrida chekib yoki spirtli ichimlik ichsa, bolada tug‘ma nuqson paydo bo‘lishi mumkin. Bu mutatsiya emas, balki homila rivojlanishining buzilishi, shuning uchun nasldan naslga o‘tmaydi.
Sinfda faoliyat

«Qaysi biri qaysi?»: kasallik nomlari (Daun, gemofiliya, albinizm, Klaynfelter) kartochkalari «gen» va «xromosoma» ustunlariga taqsimlanadi.

Mashq
1
Irsiy va tug‘ma kasalliklarning farqini yozing.
2
Aa × Aa (a – kasallik, retsessiv) dan sog‘lom bolalar ehtimoli qancha? (Foizda, faqat son.)
3
Shereshevskiy–Terner sindromida xromosomalar soni nechta va jinsiy xromosomalar qanday?
4
Nega nikohdan oldin tibbiy-genetik maslahat tavsiya etiladi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliIkki varaq orasiga pufladikHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →