ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Transgen o‘simlik va hayvonlar. Gibridoma

Darslar 32–33 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
32

Gen muhandisligiga asoslanib o‘simlik irsiyatini o‘zgartirish

Darslik: 136–138-betlar
MaqsadTransgen o‘simliklar olish yo‘llarini (Ti-plazmida, vektor konstruksiya, kallus) tushuntirish va ularning afzalliklari hamda xavfsizlik masalalarini muhokama qilish.
Yangi so‘zlar
transgen o‘simlik · transgenic plantTi-plazmida · Ti plasmidkallus · callusT-DNK · T-DNA
Tushuntirish

Odatdagi seleksiyada o‘simlikka xohlanmagan genlar ham o‘tadi, gen muhandisligi esa bitta kerakli genni kiritishga imkon beradi. Tabiiy vektor – tuproq bakteriyasi Agrobacterium tumefaciens ning Ti-plazmidasi: u ikki pallali o‘simlikka kirib, o‘z T-DNK bo‘lagini o‘simlik xromosomasiga qo‘shadi va o‘simta (shish) hosil qiladi. Olimlar T-DNKdan shish chaqiruvchi genlarni olib tashlab, o‘rniga kerakli genni joylaydilar – vektor konstruksiya hosil bo‘ladi (kichikroq plazmida, masalan pBR322 ga ko‘chiriladi). Bunday vektorli zararsiz agrobakteriya o‘simlik hujayralarini transformatsiya qiladi. Boshqa usullar: gen o‘qlari (hujayraga gen bilan qoplangan mayda zarrachalarni otish) va kuchli elektr maydoni. Transformatsiya qilingan hujayralar oziq muhitda o‘sib kallus (bir xil hujayralar to‘plami) hosil qiladi, o‘simlik gormonlari ta’sirida kallusdan butun o‘simlik rivojlanadi; uning har bir hujayrasida yot gen bor va jinsiy ko‘payganda nasldan naslga beriladi. Misollar: hasharotlarga chidamli Bt-g‘o‘za va makkajo‘xori (Bacillus thuringiensis oqsil geni), gerbitsidga chidamli soya, A vitaminiga boy «oltin guruch». Transgen o‘simliklar hosilni oshirishi va pestitsidlarni kamaytirishi mumkin; shu bilan birga ular xavfsizligi tekshiriladi, atrof-muhitga ta’siri o‘rganiladi va ko‘p mamlakatlarda mahsulotlar belgilanib, qonun bilan nazorat qilinadi.

UsulQanday ishlaydi
Agrobacterium Ti-plazmidasiT-DNK o‘rniga kerakli gen qo‘yiladi, bakteriya uni o‘simlik xromosomasiga ulaydi
Gen to‘pigen qoplangan mayda zarralar hujayraga otiladi
Kuchli elektr maydongen hujayraga kiritiladi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Chegara laboratoriyasida inspektor kelgan urug‘ partiyasidan namuna olib, PTSR usuli bilan unda kiritilgan begona gen borligini tekshiradi. Bu gen muhandisligi bilimidan kundalik nazoratda foydalanishning bir ko‘rinishi: yorliq va haqiqiy tarkib mos kelishi kerak.

Kim ishlatadi

Bojxona laboratoriyasi inspektori urug‘larni tekshiradi, fermer urug‘ tanlashda ma’lumotga tayanadi, o‘simlikshunos yangi navlarning xavfsizligini sinaydi.

Bugun sinab ko‘ring

Yorlig‘i va haqiqiy tarkibi mos kelishi shart bo‘lgan bitta mahsulotni o‘ylab, buni kim tekshirishini yozing.

Namunalar
Bt-g‘o‘za hujayralariga bakteriya geni kiritilgan: o‘simlik hasharot ichaklarida ta’sir etadigan oqsil hosil qiladi, shu sababli kam pestitsid sepiladi. Oqsil odamda ta’sir qiladigan retseptorlarga ega emas, ammo xavfsizlik baribir sinab ko‘riladi.
Kallusdan o‘simlik o‘sishi: hujayradan to‘liq o‘simlik rivojlanishi mumkinligi (totipotentlik) tufayli bitta transformatsiyalangan hujayradan butun transgen o‘simlik hosil qilinadi.
Sinfda faoliyat

«Ha, yo‘q, bahsli»: o‘quvchilar transgen mahsulotlar haqidagi tasdiqlarni uchta guruhga (isbotlangan, xavf tekshirilmoqda, noto‘g‘ri) taqsimlab, manba so‘rashadi.

Mashq
1
T-DNK nima va uni nima uchun vektorda ishlatishadi?
2
Transgen o‘simlik olish bosqichlarini tartib bilan yozing.
3
Nima uchun transgen o‘simlik urug‘idan o‘sgan avlodda ham yot gen saqlanishi mumkin?
4
Transgen mahsulotlar xavfsizligini nima uchun tekshirish zarur?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliKlon — aniq nusxami?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →