Gen muhandisligiga asoslanib o‘simlik irsiyatini o‘zgartirish
Odatdagi seleksiyada o‘simlikka xohlanmagan genlar ham o‘tadi, gen muhandisligi esa bitta kerakli genni kiritishga imkon beradi. Tabiiy vektor – tuproq bakteriyasi Agrobacterium tumefaciens ning Ti-plazmidasi: u ikki pallali o‘simlikka kirib, o‘z T-DNK bo‘lagini o‘simlik xromosomasiga qo‘shadi va o‘simta (shish) hosil qiladi. Olimlar T-DNKdan shish chaqiruvchi genlarni olib tashlab, o‘rniga kerakli genni joylaydilar – vektor konstruksiya hosil bo‘ladi (kichikroq plazmida, masalan pBR322 ga ko‘chiriladi). Bunday vektorli zararsiz agrobakteriya o‘simlik hujayralarini transformatsiya qiladi. Boshqa usullar: gen o‘qlari (hujayraga gen bilan qoplangan mayda zarrachalarni otish) va kuchli elektr maydoni. Transformatsiya qilingan hujayralar oziq muhitda o‘sib kallus (bir xil hujayralar to‘plami) hosil qiladi, o‘simlik gormonlari ta’sirida kallusdan butun o‘simlik rivojlanadi; uning har bir hujayrasida yot gen bor va jinsiy ko‘payganda nasldan naslga beriladi. Misollar: hasharotlarga chidamli Bt-g‘o‘za va makkajo‘xori (Bacillus thuringiensis oqsil geni), gerbitsidga chidamli soya, A vitaminiga boy «oltin guruch». Transgen o‘simliklar hosilni oshirishi va pestitsidlarni kamaytirishi mumkin; shu bilan birga ular xavfsizligi tekshiriladi, atrof-muhitga ta’siri o‘rganiladi va ko‘p mamlakatlarda mahsulotlar belgilanib, qonun bilan nazorat qilinadi.
| Usul | Qanday ishlaydi |
|---|---|
| Agrobacterium Ti-plazmidasi | T-DNK o‘rniga kerakli gen qo‘yiladi, bakteriya uni o‘simlik xromosomasiga ulaydi |
| Gen to‘pi | gen qoplangan mayda zarralar hujayraga otiladi |
| Kuchli elektr maydon | gen hujayraga kiritiladi |
Chegara laboratoriyasida inspektor kelgan urug‘ partiyasidan namuna olib, PTSR usuli bilan unda kiritilgan begona gen borligini tekshiradi. Bu gen muhandisligi bilimidan kundalik nazoratda foydalanishning bir ko‘rinishi: yorliq va haqiqiy tarkib mos kelishi kerak.
Bojxona laboratoriyasi inspektori urug‘larni tekshiradi, fermer urug‘ tanlashda ma’lumotga tayanadi, o‘simlikshunos yangi navlarning xavfsizligini sinaydi.
Yorlig‘i va haqiqiy tarkibi mos kelishi shart bo‘lgan bitta mahsulotni o‘ylab, buni kim tekshirishini yozing.
«Ha, yo‘q, bahsli»: o‘quvchilar transgen mahsulotlar haqidagi tasdiqlarni uchta guruhga (isbotlangan, xavf tekshirilmoqda, noto‘g‘ri) taqsimlab, manba so‘rashadi.