Evolutsiyaning asosiy yo‘nalishlari

Barcha organizmlar bir xil tezlikda murakkablashmaydi: tirik olamda sodda bakteriyalar ham, murakkab sutemizuvchilar ham yashaydi. Guruhning evolutsion muvaffaqiyati biologik progress yoki regress bilan baholanadi. Biologik progress (yuksalish) belgilari: 1) individlar soni ortishi; 2) areal kengayishi; 3) yangi populatsiya, kenja tur va turlar paydo bo‘lishi (hasharotlar, suyakli baliqlar, kemiruvchilar, gulli o‘simliklar, Markaziy Osiyoda hind maynasi). Biologik regress (pasayish) belgilari: soning kamayishi, arealning torayishi, turlar sonining kamayishi (masalan, vixuxol avlodi, ginkgo – faqat bitta tur saqlangan); u qirilib ketishga olib kelishi mumkin. A. N. Severtsov va I. I. Shmalgauzen bo‘yicha progress uch yo‘l bilan boradi. Aromorfoz – tuzilish va hayot faoliyati darajasini ko‘taradigan yirik o‘zgarish, u keng muhitni egallashga imkon beradi: fotosintez, eukariot hujayra, ko‘p hujayralilik, jinsiy ko‘payish, o‘simliklarda to‘qimalar, urug‘ va gul, qo‘sh urug‘lanish; hayvonlarda o‘pka, to‘rt kamerali yurak, issiqqonlilik, tirik tug‘ish va ona sutini berish. Idioadaptatsiya – tuzilish darajasini oshirmaydigan, muayyan sharoitga moslashish (himoya rangi, hasharotlarning turli og‘iz apparatlari, qushlar tumshug‘ining xilma-xilligi, mevalarning tarqalishi). Umumiy degeneratsiya – tuzilishning soddalashuvi, ko‘pincha parazitlik yoki o‘troq hayotda: tasmasimon chuvalchanglarda ichak yo‘q, sezgi organlari juda sodda, zarpechakda barg va ildiz yo‘q; ammo ular ko‘p nasl beradi va progress holatida bo‘lishi mumkin. Odatda aromorfozdan keyin idioadaptatsiyalar davri keladi. Inson faoliyati ko‘p turlarni regressga solmoqda, ular Qizil kitobga kiritiladi.