Organik olam evolutsiyasining asosiy yo‘nalishlari
Barcha organizmlar bir xil tezlikda murakkablashmaydi: tirik olamda sodda bakteriyalar ham, murakkab sutemizuvchilar ham yashaydi. Guruhning evolutsion muvaffaqiyati biologik progress yoki regress bilan baholanadi. Biologik progress (yuksalish) belgilari: 1) individlar soni ortishi; 2) areal kengayishi; 3) yangi populatsiya, kenja tur va turlar paydo bo‘lishi (hasharotlar, suyakli baliqlar, kemiruvchilar, gulli o‘simliklar, Markaziy Osiyoda hind maynasi). Biologik regress (pasayish) belgilari: soning kamayishi, arealning torayishi, turlar sonining kamayishi (masalan, vixuxol avlodi, ginkgo – faqat bitta tur saqlangan); u qirilib ketishga olib kelishi mumkin. A. N. Severtsov va I. I. Shmalgauzen bo‘yicha progress uch yo‘l bilan boradi. Aromorfoz – tuzilish va hayot faoliyati darajasini ko‘taradigan yirik o‘zgarish, u keng muhitni egallashga imkon beradi: fotosintez, eukariot hujayra, ko‘p hujayralilik, jinsiy ko‘payish, o‘simliklarda to‘qimalar, urug‘ va gul, qo‘sh urug‘lanish; hayvonlarda o‘pka, to‘rt kamerali yurak, issiqqonlilik, tirik tug‘ish va ona sutini berish. Idioadaptatsiya – tuzilish darajasini oshirmaydigan, muayyan sharoitga moslashish (himoya rangi, hasharotlarning turli og‘iz apparatlari, qushlar tumshug‘ining xilma-xilligi, mevalarning tarqalishi). Umumiy degeneratsiya – tuzilishning soddalashuvi, ko‘pincha parazitlik yoki o‘troq hayotda: tasmasimon chuvalchanglarda ichak yo‘q, sezgi organlari juda sodda, zarpechakda barg va ildiz yo‘q; ammo ular ko‘p nasl beradi va progress holatida bo‘lishi mumkin. Odatda aromorfozdan keyin idioadaptatsiyalar davri keladi. Inson faoliyati ko‘p turlarni regressga solmoqda, ular Qizil kitobga kiritiladi.
| Yo‘l | Mohiyati | Misollar |
|---|---|---|
| Aromorfoz | tuzilish darajasini oshiradi | fotosintez, eukariot hujayra, ko‘p hujayralilik, to‘rt kamerali yurak |
| Idioadaptatsiya | muayyan sharoitga moslashuv | himoya rangi, qush tumshuqlari |
| Umumiy degeneratsiya | tuzilish soddalashadi | tasmasimon chuvalchang, zarpechak |
Shahar ekologi ba’zi turlar ko‘payayotganini, boshqalari esa kamayib borayotganini qayd etadi. U turning soni, tarqalish maydoni va tur xilma-xilligiga qarab uning biologik progress yoki regressda ekanini baholaydi.
Shahar ekologi turlar sonini kuzatadi, Qizil kitob tuzuvchisi noyob turlarni ro‘yxatga oladi, tabiatni muhofaza qiluvchi xavf ostidagi hayvonlarni asraydi.
Atrofingizda tez-tez ko‘radigan uchta o‘simlik yoki hayvonni yozing va ularni bir necha yil avvalgidan ko‘proq yoki kamroq uchratishingizni o‘ylang; buni aniq kim ayta olishini ham qayd eting.
| Alomat | Progress | Regress |
|---|---|---|
| Soni | ortadi | kamayadi |
| Areal | kengayadi | qisqaradi |
| Turlar | yangilari paydo bo‘ladi | kamayadi |
«Aromorfoz zinapoyasi»: kartochkalardagi o‘zgarishlar (fotosintez, urug‘, issiqqonlilik, gul va boshqalar) tarixiy ketma-ketlikda zinapoyaga teriladi va har biriga «yangi imkoniyat» yoziladi.