ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Evolutsiyaning asosiy yo‘nalishlari

Darslar 54 · 1 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
54

Organik olam evolutsiyasining asosiy yo‘nalishlari

Darslik: 214–217-betlar
MaqsadBiologik progress va regress mezonlarini, uning yo‘llari – aromorfoz, idioadaptatsiya, umumiy degeneratsiyani misollar bilan tushuntirish.
Yangi so‘zlar
biologik progress · biological progressaromorfoz · aromorphosisidioadaptatsiya · idioadaptationumumiy degeneratsiya · general degeneration
Tushuntirish

Barcha organizmlar bir xil tezlikda murakkablashmaydi: tirik olamda sodda bakteriyalar ham, murakkab sutemizuvchilar ham yashaydi. Guruhning evolutsion muvaffaqiyati biologik progress yoki regress bilan baholanadi. Biologik progress (yuksalish) belgilari: 1) individlar soni ortishi; 2) areal kengayishi; 3) yangi populatsiya, kenja tur va turlar paydo bo‘lishi (hasharotlar, suyakli baliqlar, kemiruvchilar, gulli o‘simliklar, Markaziy Osiyoda hind maynasi). Biologik regress (pasayish) belgilari: soning kamayishi, arealning torayishi, turlar sonining kamayishi (masalan, vixuxol avlodi, ginkgo – faqat bitta tur saqlangan); u qirilib ketishga olib kelishi mumkin. A. N. Severtsov va I. I. Shmalgauzen bo‘yicha progress uch yo‘l bilan boradi. Aromorfoz – tuzilish va hayot faoliyati darajasini ko‘taradigan yirik o‘zgarish, u keng muhitni egallashga imkon beradi: fotosintez, eukariot hujayra, ko‘p hujayralilik, jinsiy ko‘payish, o‘simliklarda to‘qimalar, urug‘ va gul, qo‘sh urug‘lanish; hayvonlarda o‘pka, to‘rt kamerali yurak, issiqqonlilik, tirik tug‘ish va ona sutini berish. Idioadaptatsiya – tuzilish darajasini oshirmaydigan, muayyan sharoitga moslashish (himoya rangi, hasharotlarning turli og‘iz apparatlari, qushlar tumshug‘ining xilma-xilligi, mevalarning tarqalishi). Umumiy degeneratsiya – tuzilishning soddalashuvi, ko‘pincha parazitlik yoki o‘troq hayotda: tasmasimon chuvalchanglarda ichak yo‘q, sezgi organlari juda sodda, zarpechakda barg va ildiz yo‘q; ammo ular ko‘p nasl beradi va progress holatida bo‘lishi mumkin. Odatda aromorfozdan keyin idioadaptatsiyalar davri keladi. Inson faoliyati ko‘p turlarni regressga solmoqda, ular Qizil kitobga kiritiladi.

Yo‘lMohiyatiMisollar
Aromorfoztuzilish darajasini oshiradifotosintez, eukariot hujayra, ko‘p hujayralilik, to‘rt kamerali yurak
Idioadaptatsiyamuayyan sharoitga moslashuvhimoya rangi, qush tumshuqlari
Umumiy degeneratsiyatuzilish soddalashaditasmasimon chuvalchang, zarpechak
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Shahar ekologi ba’zi turlar ko‘payayotganini, boshqalari esa kamayib borayotganini qayd etadi. U turning soni, tarqalish maydoni va tur xilma-xilligiga qarab uning biologik progress yoki regressda ekanini baholaydi.

Kim ishlatadi

Shahar ekologi turlar sonini kuzatadi, Qizil kitob tuzuvchisi noyob turlarni ro‘yxatga oladi, tabiatni muhofaza qiluvchi xavf ostidagi hayvonlarni asraydi.

Bugun sinab ko‘ring

Atrofingizda tez-tez ko‘radigan uchta o‘simlik yoki hayvonni yozing va ularni bir necha yil avvalgidan ko‘proq yoki kamroq uchratishingizni o‘ylang; buni aniq kim ayta olishini ham qayd eting.

Namunalar
AlomatProgressRegress
Soniortadikamayadi
Arealkengayadiqisqaradi
Turlaryangilari paydo bo‘ladikamayadi
Qushlarda to‘rt kamerali yurak va issiqqonlilik – aromorfoz (tana haroratini muhitdan mustaqil saqlaydi, faol hayotga imkon beradi). Qushlar tumshug‘ining urug‘ chaqish yoki hasharot tutishga moslashishi – idioadaptatsiya.
Tasmasimon chuvalchang (parazit) ichagini yo‘qotgan, sezgi organlari juda soddalashgan (degeneratsiya), lekin so‘rg‘ichlari va ko‘payish organi kuchli – ko‘p tuxum qo‘yadi. Bu tur parazit hayotga moslashganini ko‘rsatadi, tuzilishi soddalashgan bo‘lsa-da, biologik progress holatida bo‘lishi mumkin.
Sinfda faoliyat

«Aromorfoz zinapoyasi»: kartochkalardagi o‘zgarishlar (fotosintez, urug‘, issiqqonlilik, gul va boshqalar) tarixiy ketma-ketlikda zinapoyaga teriladi va har biriga «yangi imkoniyat» yoziladi.

Mashq
1
Aromorfoz va idioadaptatsiyani farqlang va bittadan misol keltiring.
2
Biologik progress va regress belgilarini yozing.
3
Populatsiya soni 4 yilda har yili 2 baravar ortdi. Boshlang‘ich 50 ta bo‘lsa, oxirida nechta bo‘ladi? (Faqat son.)
4
Nima uchun parazitlarning soddalashishi progressga to‘sqinlik qilmaydi?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliPiramida kesimi: yarmi emasmi?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →