Kimyoviy evolutsiya. Arxey va proterozoy

Biokimyoviy evolutsiya nazariyasini A. I. Oparin (1924) va J. Xoldeyn (1929) ilgari surgan: hayot Yerdagi qadimgi sharoitda anorganik moddalardan sekin kimyoviy evolutsiya orqali paydo bo‘lgan. Yer taxminan 4,5 mlrd yil oldin hosil bo‘lgan; birinchi hayot izlari kamida 3,5 mlrd yil oldin. Bosqichlar: 1) oddiy organik moddalarning (aminokislotalar, azotli asoslar, shakarlar) abiogen sintezi – dastlabki atmosfera (suv bug‘i, karbonat angidrid, azot, metan, ammiak va vodorod aralashmalari) va energiya manbalari: chaqmoq, ultrabinafsha nur, vulqon issiqligi ta’sirida; 2) suvda ularning polimerlarga (polipeptid, polinukleotid) birikishi; 3) polimerlardan koatservat tomchilari (A. Oparin) – suvdan ajralgan, atrof muhit bilan modda almashinuvchi tomchilar – yoki mikrosferalar hosil bo‘lishi; 4) protobiontlar – membranaga o‘xshash qobiq va katalitik xususiyatli tuzilmalar; 5) nuklein kislotalar va oqsillar o‘zaro bog‘lanib, matritsali sintez va irsiyat paydo bo‘lishi – birinchi hujayralar. Tajribalar: S. Miller (1953) gaz aralashmasidan elektr uchquni bilan aminokislotalar oldi; J. Oro adeninni sintez qildi; S. Foks aminokislotalardan proteinoid oqsilsimon moddalar oldi. Zamonaviy gipotezalar: «RNK dunyosi» (RNK ham irsiy axborotni saqlay oladi, ham katalizator – ribozim sifatida ishlay oladi), okean tubidagi gidrotermal manbalarda sintez. Dastlabki hujayralar anaerob geterotroflar (tayyor organik moddalar bilan oziqlangan) bo‘lgan; keyin avtotroflar – fotosintezlovchi sianobakteriyalar – kislorod ajratib, atmosferani o‘zgartirgan; ozon qatlami hosil bo‘lgan; aerob nafas va eukariotlar paydo bo‘lgan. Eukariot organoidlari (mitoxondriya, xloroplast) simbiogenez – bir hujayra boshqasini ichiga olib, birga yashashi natijasi (L. Margulis) deb hisoblanadi. Bu nazariyaning ko‘p bosqichlari tajribada sinalgan, lekin hayotning aniq paydo bo‘lishi hali tadqiqot sohasi.