Biokimyoviy evolutsiya nazariyasi
Biokimyoviy evolutsiya nazariyasini A. I. Oparin (1924) va J. Xoldeyn (1929) ilgari surgan: hayot Yerdagi qadimgi sharoitda anorganik moddalardan sekin kimyoviy evolutsiya orqali paydo bo‘lgan. Yer taxminan 4,5 mlrd yil oldin hosil bo‘lgan; birinchi hayot izlari kamida 3,5 mlrd yil oldin. Bosqichlar: 1) oddiy organik moddalarning (aminokislotalar, azotli asoslar, shakarlar) abiogen sintezi – dastlabki atmosfera (suv bug‘i, karbonat angidrid, azot, metan, ammiak va vodorod aralashmalari) va energiya manbalari: chaqmoq, ultrabinafsha nur, vulqon issiqligi ta’sirida; 2) suvda ularning polimerlarga (polipeptid, polinukleotid) birikishi; 3) polimerlardan koatservat tomchilari (A. Oparin) – suvdan ajralgan, atrof muhit bilan modda almashinuvchi tomchilar – yoki mikrosferalar hosil bo‘lishi; 4) protobiontlar – membranaga o‘xshash qobiq va katalitik xususiyatli tuzilmalar; 5) nuklein kislotalar va oqsillar o‘zaro bog‘lanib, matritsali sintez va irsiyat paydo bo‘lishi – birinchi hujayralar. Tajribalar: S. Miller (1953) gaz aralashmasidan elektr uchquni bilan aminokislotalar oldi; J. Oro adeninni sintez qildi; S. Foks aminokislotalardan proteinoid oqsilsimon moddalar oldi. Zamonaviy gipotezalar: «RNK dunyosi» (RNK ham irsiy axborotni saqlay oladi, ham katalizator – ribozim sifatida ishlay oladi), okean tubidagi gidrotermal manbalarda sintez. Dastlabki hujayralar anaerob geterotroflar (tayyor organik moddalar bilan oziqlangan) bo‘lgan; keyin avtotroflar – fotosintezlovchi sianobakteriyalar – kislorod ajratib, atmosferani o‘zgartirgan; ozon qatlami hosil bo‘lgan; aerob nafas va eukariotlar paydo bo‘lgan. Eukariot organoidlari (mitoxondriya, xloroplast) simbiogenez – bir hujayra boshqasini ichiga olib, birga yashashi natijasi (L. Margulis) deb hisoblanadi. Bu nazariyaning ko‘p bosqichlari tajribada sinalgan, lekin hayotning aniq paydo bo‘lishi hali tadqiqot sohasi.
Muhandislar to‘g‘on qurishdan oldin uning kichraytirilgan modelini sinab ko‘radi: haqiqiy to‘g‘onni sinab bo‘lmaydi, model esa g‘oyani tekshirishga imkon beradi. 1950-yillardagi ibtidoiy Yer tajribasi ham shunday yo‘l tutgan: sharoit shisha asbobda tiklangan.
Gidrotexnik muhandis modelni sinaydi, dori tadqiqotchisi laboratoriyada kichik tajribalar o‘tkazadi, iqlim modelchisi kompyuterda tabiat jarayonlarini taqlid qiladi.
Sinab bo‘lmaydigan juda katta narsani (ko‘prik, bog‘) tanlab, uning kichik modelini qanday sinashni qog‘ozda reja qiling.
«Hayot zinapoyasi»: kartochkalarda kimyoviy evolutsiya bosqichlari aralash; guruhlar ularni to‘g‘ri tartibda terib, har bir bosqich uchun tajriba yoki dalil yozadi.