ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Kimyoviy evolutsiya. Arxey va proterozoy

Darslar 56–57 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
56

Biokimyoviy evolutsiya nazariyasi

Darslik: 221–222-betlar
MaqsadBiokimyoviy (kimyoviy) evolutsiya nazariyasi bosqichlarini – abiogen sintez, polimerlar, koatservatlar, protobiontlar, birinchi hujayralar – hamda ularga doir tajribalarni tushuntirish.
Yangi so‘zlar
abiogen sintez · abiogenic synthesiskoatservat · coacervateprotobiont · protobiontmatritsali sintez · template synthesis
Tushuntirish

Biokimyoviy evolutsiya nazariyasini A. I. Oparin (1924) va J. Xoldeyn (1929) ilgari surgan: hayot Yerdagi qadimgi sharoitda anorganik moddalardan sekin kimyoviy evolutsiya orqali paydo bo‘lgan. Yer taxminan 4,5 mlrd yil oldin hosil bo‘lgan; birinchi hayot izlari kamida 3,5 mlrd yil oldin. Bosqichlar: 1) oddiy organik moddalarning (aminokislotalar, azotli asoslar, shakarlar) abiogen sintezi – dastlabki atmosfera (suv bug‘i, karbonat angidrid, azot, metan, ammiak va vodorod aralashmalari) va energiya manbalari: chaqmoq, ultrabinafsha nur, vulqon issiqligi ta’sirida; 2) suvda ularning polimerlarga (polipeptid, polinukleotid) birikishi; 3) polimerlardan koatservat tomchilari (A. Oparin) – suvdan ajralgan, atrof muhit bilan modda almashinuvchi tomchilar – yoki mikrosferalar hosil bo‘lishi; 4) protobiontlar – membranaga o‘xshash qobiq va katalitik xususiyatli tuzilmalar; 5) nuklein kislotalar va oqsillar o‘zaro bog‘lanib, matritsali sintez va irsiyat paydo bo‘lishi – birinchi hujayralar. Tajribalar: S. Miller (1953) gaz aralashmasidan elektr uchquni bilan aminokislotalar oldi; J. Oro adeninni sintez qildi; S. Foks aminokislotalardan proteinoid oqsilsimon moddalar oldi. Zamonaviy gipotezalar: «RNK dunyosi» (RNK ham irsiy axborotni saqlay oladi, ham katalizator – ribozim sifatida ishlay oladi), okean tubidagi gidrotermal manbalarda sintez. Dastlabki hujayralar anaerob geterotroflar (tayyor organik moddalar bilan oziqlangan) bo‘lgan; keyin avtotroflar – fotosintezlovchi sianobakteriyalar – kislorod ajratib, atmosferani o‘zgartirgan; ozon qatlami hosil bo‘lgan; aerob nafas va eukariotlar paydo bo‘lgan. Eukariot organoidlari (mitoxondriya, xloroplast) simbiogenez – bir hujayra boshqasini ichiga olib, birga yashashi natijasi (L. Margulis) deb hisoblanadi. Bu nazariyaning ko‘p bosqichlari tajribada sinalgan, lekin hayotning aniq paydo bo‘lishi hali tadqiqot sohasi.

💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Muhandislar to‘g‘on qurishdan oldin uning kichraytirilgan modelini sinab ko‘radi: haqiqiy to‘g‘onni sinab bo‘lmaydi, model esa g‘oyani tekshirishga imkon beradi. 1950-yillardagi ibtidoiy Yer tajribasi ham shunday yo‘l tutgan: sharoit shisha asbobda tiklangan.

Kim ishlatadi

Gidrotexnik muhandis modelni sinaydi, dori tadqiqotchisi laboratoriyada kichik tajribalar o‘tkazadi, iqlim modelchisi kompyuterda tabiat jarayonlarini taqlid qiladi.

Bugun sinab ko‘ring

Sinab bo‘lmaydigan juda katta narsani (ko‘prik, bog‘) tanlab, uning kichik modelini qanday sinashni qog‘ozda reja qiling.

Namunalar
Miller qurilmasi: yopiq shisha sistema, bir qismida suv qaynaydi, gaz aralashmasi orqali elektr uchquni o‘tkaziladi, sovitgichda moddalar suvga cho‘kadi. Bir necha kundan keyin suvda aminokislotalar (masalan, glitsin) topilgan: ular abiogen yo‘l bilan hosil bo‘lishi mumkin ekanini ko‘rsatgan.
Fotosintezning paydo bo‘lishi (sianobakteriyalar) – yirik aromorfoz: organik moddani yorug‘likdan hosil qilish tayyor moddalar zaxirasiga qaramlikni kamaytirdi va atmosferada kislorod to‘plana boshladi; kislorod aerob nafasni va ozon qatlamini yuzaga keltirdi.
Sinfda faoliyat

«Hayot zinapoyasi»: kartochkalarda kimyoviy evolutsiya bosqichlari aralash; guruhlar ularni to‘g‘ri tartibda terib, har bir bosqich uchun tajriba yoki dalil yozadi.

Mashq
1
Biokimyoviy evolutsiyaning besh bosqichini tartib bilan yozing.
2
Miller tajribasi nimani isbotladi?
3
Miller tajribasi 1953-yilda o‘tkazilgan. Oparin nazariyasidan keyin necha yil o‘tgan (1924 → 1953)? (Faqat son.)
4
Nima uchun dastlabki organizmlar geterotrof va anaerob bo‘lgan?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliVakuumda tok bormi? Bobo radiosiHaftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →