ReklamaBrendingiz shu yerda bo‘lishi mumkinBrendingiz shu yerdaDarslab’ning har bir sahifasida · o‘quvchilar, ota-onalar va o‘qituvchilarinfo@darslab.comNarxlarni bilishNarxlarinfo@darslab.com
☰ Mundarija · Biologiya

Yashash uchun kurash. Tabiiy tanlanish

Darslar 44–45 · 2 ta dars · A. G‘afurov, A. Abdukarimov, J. Tolipova, O. Ishankulov, M. Umaraliyeva, I. Abdurahmonova. Biologiya, 10-sinf, 1-nashr. «Sharq» nashriyot-matbaa aksiyadorlik kompaniyasi, Toshkent, 2017
45

Tabiiy tanlanish va uning turlari

Darslik: 180–183-betlar
MaqsadTabiiy tanlanishning mohiyatini va uchta shaklini (stabillashtiruvchi, harakatlantiruvchi, dizruptiv) misollar bilan tushuntirish.
Yangi so‘zlar
tabiiy tanlanish · natural selectionstabillashtiruvchi tanlanish · stabilising selectionharakatlantiruvchi tanlanish · directional selectiondizruptiv tanlanish · disruptive selection
Tushuntirish

Tabiiy tanlanish – yashash uchun kurashda foydali irsiy belgilari bor individlarning ko‘proq yashab nasl qoldirishi, boshqalarining kamroq nasl qoldirishi; evolutsiyaning asosiy yo‘naltiruvchi omili. Uning materiali – irsiy o‘zgaruvchanlik; tanlanadigan birlik – individ, o‘zgaradigan birlik – populatsiya genofondi. Stabillashtiruvchi tanlanish o‘rtacha belgili individlarni saqlaydi, chetlarini yo‘qotadi; muhit uzoq vaqt o‘zgarmasa ishlaydi. Misol: qattiq bo‘ron paytida o‘rtacha qanot uzunligidagi chumchuqlar ko‘proq tirik qolgan (X. Bampus kuzatuvi); «tirik qoldiqlar» latimeriya, gatteriya. Harakatlantiruvchi tanlanish muhit o‘zgarganda belgi o‘rtachasini bir tomonga siljitadi: Angliyada sanoat rivojlanishi bilan qayin odimchisi kapalagida (Biston betularia) to‘q rangli shakllar ko‘paygan, chunki daraxt po‘stlog‘i kuyindidan qorayib, och kapalaklarni qushlar osonroq topgan; ifloslanish kamayganidan keyin och shakl yana ko‘paygan. Boshqa misollar: bakteriyalarda antibiotikka, hasharotlarda pestitsidga chidamlilikning tarqalishi – shuning uchun antibiotikni faqat shifokor tayinlasa, to‘liq kurs ichish kerak; Darvin kuzatgan kuchli shamolli okean orollarida qanotsiz va qanoti reduksiyalangan hasharotlarning ko‘pligi ham shu tanlanishga misol. Dizruptiv (ajratuvchi) tanlanish o‘rtacha shaklni kamaytirib, ikki va undan ortiq chekka shaklni saqlaydi: masalan, ikki nuqtali tugmachaqo‘ng‘izning qizg‘ish shakli qishga chidamliroq, qoramtir shakli esa yozda ko‘proq nasl beradi, shuning uchun populatsiyada ikkala shakl saqlanadi. Jinsiy tanlanish juftlashish uchun muvaffaqiyatni oshiradigan belgilarni (tovus dumi, ko‘rinish, qo‘shiq) saqlaydi.

Tanlanish shakliNima bo‘ladi; misol
Stabillashtiruvchio‘rtacha saqlanadi, chekkalar yo‘qoladi; chumchuq qanoti (Bampus), latimeriya
Harakatlantiruvchio‘rtacha bir tomonga siljiydi; qayin odimchisi, antibiotikka chidamlilik
Dizruptivchekka shakllar saqlanadi; ikki nuqtali tugmachaqo‘ng‘iz
Jinsiyjuftlashishda ustunlik; tovus dumi
💡 Hayotda qayerda kerak?
Hayotdan misol

Maktab maydonchasi yillar davomida muntazam o‘rilsa, u yerda pastak o‘suvchi o‘simliklar qoladi, baland o‘sganlar esa urug‘ bermay qirqiladi. Bu tabiiy tanlanishning kichik nusxasi: muhit qaysi belgilar ko‘proq nasl qoldirishini belgilaydi.

Kim ishlatadi

Park xodimi maysazorni parvarish qiladi, ekolog o‘simlik qoplami o‘zgarishini kuzatadi, fermer begona o‘tlarning kimyoviy vositalarga chidamli bo‘lib qolishini hisobga oladi.

Bugun sinab ko‘ring

O‘rilgan yoki ko‘p yuriladigan joy bilan o‘rilmagan burchakdagi o‘simliklar balandligini solishtiring (kuzating).

Namunalar
1848Birinchi qoramtir kuya (Manchester)1890-yillarKo‘pchiligi qoramtir
Qayin odimchisi kapalagida: ifloslangan hududda to‘q kapalaklar qushlar uchun ko‘rinmas bo‘lib, ko‘proq yashab nasl qoldirgan; 1848-yilda Manchester yaqinida birinchi to‘q kapalak qayd etilgan, 1890-yillarga kelib esa u yerda ko‘pchilik to‘q bo‘lgan: tanlanish natijasida allellar chastotasi o‘zgargan.
Bakteriyalar populatsiyasida bir necha hujayra antibiotikka chidamli; antibiotik sezgir hujayralarni o‘ldiradi, chidamlilari ko‘payadi va populatsiya chidamli bo‘lib qoladi – bu harakatlantiruvchi tanlanish.
Sinfda faoliyat

«Qush ovchisi»: rangli qog‘oz bo‘laklari (och va to‘q) och va to‘q fonda tarqatiladi; o‘quvchi 10 soniya ichida iloji boricha ko‘p bo‘lak terib, qaysi rang ko‘proq saqlanganini aytadi.

Mashq
1
Tabiiy tanlanishning uch shaklini va ularning ta’sirini yozing.
2
Nima uchun «tanlanadigan» individ, «o‘zgaradigan» esa populatsiya deyiladi?
3
Populatsiyada to‘q kapalaklar ulushi 2 % dan 50 % ga ortdi. Necha foiz punktga o‘zgardi? (Faqat son.)
4
Nima uchun antibiotiklarni o‘zboshimchalik bilan va kursni to‘xtatib ichish xavfli?
Hafta hikoyasi · Xorazmiy usuliEski radiodan bepul energiya?Haftani yakunla: shu haftaning barcha fanlari bitta hikoyadaO‘qish →