Tabiiy tanlanish va uning turlari
Tabiiy tanlanish – yashash uchun kurashda foydali irsiy belgilari bor individlarning ko‘proq yashab nasl qoldirishi, boshqalarining kamroq nasl qoldirishi; evolutsiyaning asosiy yo‘naltiruvchi omili. Uning materiali – irsiy o‘zgaruvchanlik; tanlanadigan birlik – individ, o‘zgaradigan birlik – populatsiya genofondi. Stabillashtiruvchi tanlanish o‘rtacha belgili individlarni saqlaydi, chetlarini yo‘qotadi; muhit uzoq vaqt o‘zgarmasa ishlaydi. Misol: qattiq bo‘ron paytida o‘rtacha qanot uzunligidagi chumchuqlar ko‘proq tirik qolgan (X. Bampus kuzatuvi); «tirik qoldiqlar» latimeriya, gatteriya. Harakatlantiruvchi tanlanish muhit o‘zgarganda belgi o‘rtachasini bir tomonga siljitadi: Angliyada sanoat rivojlanishi bilan qayin odimchisi kapalagida (Biston betularia) to‘q rangli shakllar ko‘paygan, chunki daraxt po‘stlog‘i kuyindidan qorayib, och kapalaklarni qushlar osonroq topgan; ifloslanish kamayganidan keyin och shakl yana ko‘paygan. Boshqa misollar: bakteriyalarda antibiotikka, hasharotlarda pestitsidga chidamlilikning tarqalishi – shuning uchun antibiotikni faqat shifokor tayinlasa, to‘liq kurs ichish kerak; Darvin kuzatgan kuchli shamolli okean orollarida qanotsiz va qanoti reduksiyalangan hasharotlarning ko‘pligi ham shu tanlanishga misol. Dizruptiv (ajratuvchi) tanlanish o‘rtacha shaklni kamaytirib, ikki va undan ortiq chekka shaklni saqlaydi: masalan, ikki nuqtali tugmachaqo‘ng‘izning qizg‘ish shakli qishga chidamliroq, qoramtir shakli esa yozda ko‘proq nasl beradi, shuning uchun populatsiyada ikkala shakl saqlanadi. Jinsiy tanlanish juftlashish uchun muvaffaqiyatni oshiradigan belgilarni (tovus dumi, ko‘rinish, qo‘shiq) saqlaydi.
| Tanlanish shakli | Nima bo‘ladi; misol |
|---|---|
| Stabillashtiruvchi | o‘rtacha saqlanadi, chekkalar yo‘qoladi; chumchuq qanoti (Bampus), latimeriya |
| Harakatlantiruvchi | o‘rtacha bir tomonga siljiydi; qayin odimchisi, antibiotikka chidamlilik |
| Dizruptiv | chekka shakllar saqlanadi; ikki nuqtali tugmachaqo‘ng‘iz |
| Jinsiy | juftlashishda ustunlik; tovus dumi |
Maktab maydonchasi yillar davomida muntazam o‘rilsa, u yerda pastak o‘suvchi o‘simliklar qoladi, baland o‘sganlar esa urug‘ bermay qirqiladi. Bu tabiiy tanlanishning kichik nusxasi: muhit qaysi belgilar ko‘proq nasl qoldirishini belgilaydi.
Park xodimi maysazorni parvarish qiladi, ekolog o‘simlik qoplami o‘zgarishini kuzatadi, fermer begona o‘tlarning kimyoviy vositalarga chidamli bo‘lib qolishini hisobga oladi.
O‘rilgan yoki ko‘p yuriladigan joy bilan o‘rilmagan burchakdagi o‘simliklar balandligini solishtiring (kuzating).
«Qush ovchisi»: rangli qog‘oz bo‘laklari (och va to‘q) och va to‘q fonda tarqatiladi; o‘quvchi 10 soniya ichida iloji boricha ko‘p bo‘lak terib, qaysi rang ko‘proq saqlanganini aytadi.